पाठ २: शिक्षामा पहुँच र समावेशिता (Shikshama Pahuch ra Samabesita)

(क) शिक्षामा पहुँच भन्नाले के बुझिन्छ ?

उत्तर: कुनै स्थानमा प्रवेश गर्ने, वस्तु प्राप्त गर्ने, वा कुनै सेवा प्रयोग गर्ने स्वतन्त्रता र क्षमतालाई पहुँच (Access) भनिन्छ। यसर्थ, शिक्षामा पहुँच (Access to Education) भन्नाले लिङ्ग, सामाजिक वर्ग, जातीय पृष्ठभूमि, अपाङ्गता वा अन्य कुनै पनि आधारमा भेदभावबिना सबैले समान रूपमा शिक्षा प्राप्त गर्ने अवसर र क्षमता पाउनु हो। व्यक्तिको लैङ्गिक पहिचान, आर्थिक-सामाजिक अवस्था, र राजनीतिक वातावरण जस्ता तत्त्वहरूले शिक्षामा पहुँचलाई प्रभाव पार्न सक्छन्।

(ख) समानता र समताबिचको एक फरक लेख्नुहोस्।

उत्तर: समानता (Equality) भनेको सबैलाई एउटै स्रोत वा अवसर प्रदान गर्नु हो, तर समता (Equity) भनेको व्यक्तिको आवश्यकताअनुसार स्रोत र अवसरहरू प्रदान गरी न्याय सुनिश्चित गर्नु हो। जहाँ समानता हुन्छ, त्यहाँ न्याय नहुन सक्छ, तर जहाँ समता हुन्छ, त्यहाँ न्याय अवश्य हुन्छ। उदाहरणका लागि, सबै विद्यार्थीलाई एउटै किताब दिनु समानता हो, तर दृष्टिविहीन विद्यार्थीलाई ब्रेल लिपिको किताब दिनु समता हो, जसले वास्तविक सिकाई सुनिश्चित गर्छ।

(ग) शिक्षामा समावेशिताको परिचय दिनुहोस्।

उत्तर: शिक्षामा समावेशिता (Inclusivity in Education) भनेको फरक-फरक पृष्ठभूमि, क्षमता, र आवश्यकता भएका सबै बालबालिकालाई एउटै शैक्षिक प्रणालीमा समेटेर गुणस्तरीय शिक्षा प्रदान गर्नु हो। यसले विविधतालाई सम्मान गर्दै सबै विद्यार्थीको सहभागिता र सिकाइ सुनिश्चित गर्छ। समावेशी शिक्षाले शैक्षिक अवसरबाट वञ्चित गराउने बाधाहरू हटाउँछ र भेदभावलाई निर्मूल पार्दै सबैलाई शिक्षाको मूलधारमा ल्याउन मद्दत गर्दछ। यसको अन्तिम लक्ष्य प्रत्येक बालबालिकाले विद्यालयमा सफल हुने अवसर पाऊन् भन्ने हो।

(घ) नेपालको संविधानले आधारभूत तथा माध्यमिक शिक्षा सम्बन्धमा कस्तो मौलिक हकको व्यवस्था गरेको छ?

उत्तर: नेपालको संविधानको धारा ३१ मा शिक्षासम्बन्धी हकको व्यवस्था गरिएको छ। यसअनुसार:

• प्रत्येक नागरिकलाई आधारभूत शिक्षामा पहुँचको हक हुनेछ। (उपधारा १)
• प्रत्येक नागरिकलाई राज्यबाट आधारभूत तहसम्मको शिक्षा अनिवार्य र निःशुल्क तथा माध्यमिक तहसम्मको शिक्षा निःशुल्क पाउने हक हुनेछ। (उपधारा २)

(ङ) शिक्षामा पहुँच हुनबाट रोक्ने बाधाहरूमध्ये कुनै पाँच ओटाको छोटो परिचय दिनुहोस्।

उत्तर: शिक्षामा पहुँच हुनबाट रोक्ने प्रमुख पाँच बाधाहरू निम्न छन्:

• आर्थिक बाधाहरू: गरिबीका कारण धेरै परिवारले आफ्ना बालबालिकालाई विद्यालय पठाउन सक्दैनन्। विद्यालयको शुल्क, पोसाक, र शैक्षिक सामग्रीको खर्च जुटाउन नसक्नु प्रमुख समस्या हो।
• सामाजिक तथा सांस्कृतिक बाधाहरू: समाजमा व्याप्त लैङ्गिक भेदभाव, बालविवाह, दाइजो प्रथा, र छोरालाई मात्र पढाउनुपर्छ भन्ने जस्ता गलत मान्यताले विशेषगरी छात्राहरूलाई शिक्षाबाट वञ्चित गराउँछ।
• भौगोलिक विकटता: घर र विद्यालयबिचको लामो दूरी, कठिन बाटो, र यातायातको अभावले गर्दा दुर्गम क्षेत्रका बालबालिकाहरू नियमित विद्यालय जान सक्दैनन्।
• विद्यालयको कमजोर पूर्वाधार: अपाङ्गमैत्री संरचनाको अभाव, तालिम प्राप्त शिक्षकको कमी, र मातृभाषामा शिक्षण नगरिनु जस्ता कारणहरूले धेरै बालबालिकालाई विद्यालयमा टिक्न गाह्रो हुन्छ।
• चेतनाको कमी: कतिपय अभिभावकमा शिक्षाको महत्त्वबारे पर्याप्त चेतना नहुँदा उनीहरू आफ्ना छोराछोरीलाई विद्यालय पठाउनुको सट्टा घरायसी काम वा मजदुरीमा लगाउँछन्।

(च) शिक्षामा पहुँच वृद्धि गर्न राज्यबाट अवलम्बन गरिएका उपायहरूको समीक्षा गर्नुहोस्।

उत्तर: शिक्षामा पहुँच वृद्धि गर्न राज्यले विभिन्न सकारात्मक उपायहरू अवलम्बन गरेको छ, जसको समीक्षा निम्नानुसार छ:

• निःशुल्क शिक्षा र पाठ्यपुस्तक: आधारभूत तहसम्मको शिक्षा अनिवार्य र निःशुल्क तथा माध्यमिक तहसम्म निःशुल्क पाठ्यपुस्तकको व्यवस्थाले आर्थिक रूपमा कमजोर परिवारलाई ठूलो राहत दिएको छ।
• छात्रवृत्ति कार्यक्रम: महिला, दलित, सीमान्तकृत, र द्वन्द्वपीडित समूहका बालबालिकालाई लक्षित गरी ल्याइएको छात्रवृत्तिले विद्यालयमा उनीहरूको भर्नादर र टिकाउ दर बढाएको छ।
• अपाङ्गमैत्री पूर्वाधार: विद्यालय भवनहरूलाई अपाङ्गमैत्री बनाउने र ब्रेल पाठ्यपुस्तक जस्ता सामग्री निःशुल्क वितरण गर्ने नीतिले अपाङ्गता भएका बालबालिकालाई शिक्षामा पहुँच सहज बनाएको छ।
• विशेष स्रोत कक्षाहरू: विभिन्न प्रकारका अपाङ्गता भएका विद्यार्थीहरूका लागि विशेष स्रोत कक्षाहरूको व्यवस्थाले उनीहरूको सिकाइलाई प्रभावकारी बनाएको छ।
• शौचालयको व्यवस्था: विद्यालयमा छात्राहरूका लागि छुट्टै शौचालयको निर्माणले उनीहरूको नियमित उपस्थितिलाई प्रोत्साहन गरेको छ।

(छ) शिक्षामा समावेशिताले ल्याएका सकरात्मक परिवर्तनहरूको चर्चा गर्नुहोस्।

उत्तर: शिक्षामा समावेशिताले ल्याएका सकारात्मक परिवर्तनहरू यस प्रकार छन्:

• फरक क्षमता र सामान्य बालबालिकाले एउटै कक्षामा सँगै सिक्दा एकअर्काको भावना बुझ्ने र सम्मान गर्ने वातावरण बनेको छ।
• शिक्षामा सहभागिता हुनबाट रोक्ने बाधाहरू कम भएका छन्, जसले गर्दा विद्यालय छोड्ने दर घटेको छ।
• सबै प्रकारका भेदभावहरूलाई निरुत्साहित गरी समतामूलक समाज निर्माणमा सहयोग पुगेको छ।
• विद्यालयहरूले प्रत्येक बालबालिकाको आवश्यकतालाई ध्यान दिन थालेका छन्, जसले गर्दा गुणस्तरीय शिक्षा सुनिश्चित गर्न मद्दत मिलेको छ।
• विशेषगरी बहिष्करणमा परेका र सीमान्तकृत विद्यार्थीहरूको विद्यालयमा उपस्थिति, सहभागिता, र शैक्षिक उपलब्धिमा वृद्धि भएको छ।