पाठ ३: नेपालको अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध (Nepalko Antarrashtriya Sambandha)

(क) BIMSTEC को पूरा रूप उल्लेख गर्नुहोस्।

उत्तर: BIMSTEC को पूरा रूप The Bay of Bengal Initiative for Multi-Sectoral Technical and Economic Cooperation हो। यसलाई नेपालीमा ‘बंगालको खाडीको बहुक्षेत्रीय प्राविधिक तथा आर्थिक सहयोग प्रयास’ भनिन्छ।

(ख) विश्वमा एक राष्ट्रले अर्को राष्ट्रलाई आर्थिक सहयोग गर्ने प्रचलनको सुरुआत गर्नुको कारण के थियो?

उत्तर: जब विश्वका धेरै देशहरू उपनिवेशबाट मुक्त भए, तब आर्थिक विकास, प्रविधि र सम्पन्नता युरोप, अमेरिका जस्ता देशहरूमा केन्द्रित भयो भने एसिया र अफ्रिकाका देशहरूमा गरिबी, अभाव र पछौटेपन रह्यो। यस्तो अवस्थामा, आर्थिक रूपमा शक्तिशाली देशहरूले विश्व बजारमा आफ्नो पहुँच र प्रभाव कायम राख्न आर्थिक सहयोग, अनुदान र ऋण दिने प्रचलनको सुरुवात गरेका थिए।

(ग) सार्कमा कति ओटा देशहरू भूपरिवेष्टित छन्? तिनीहरूको नाम उल्लेख गर्नुहोस्।

उत्तर: सार्कमा ३ वटा देशहरू भूपरिवेष्टित (Landlocked) छन्। तिनीहरू हुन्: नेपाल, भुटान र अफगानिस्तान।

(घ) सार्क, बिम्स्टेक, ग्याट र WTO को स्थापना कहिले भएको थियो?

• सार्क (SAARC): वि.सं. २०४२ मङ्सिर २३ (8 December 1985)
• बिम्स्टेक (BIMSTEC): वि.सं. २०५४ जेठ २४ (6 June 1997)
• ग्याट (GATT): वि.सं. २००४ कार्तिक १३ (30 October 1947)
• विश्व व्यापार सङ्गठन (WTO): वि.सं. २०५१ पौष १७ (1 January 1995)

(ङ) बिम्स्टेकको लक्ष्य के हो? उल्लेख गर्नुहोस्।

उत्तर: बिम्स्टेकको मुख्य लक्ष्य सदस्य राष्ट्रहरूबीच तीव्र आर्थिक विकास गर्ने, सामाजिक प्रगतिलाई गति दिने, र साझा चासोका विषयहरूमा सहकार्य प्रवर्द्धन गर्नु हो। यसले विभिन्न सहयोगका माध्यमबाट द्विपक्षीय तथा बहुपक्षीय सम्बन्धलाई सुदृढ पार्ने लक्ष्य राख्छ।

(च) सार्कका उद्देश्यहरू प्रस्तुत गर्नुहोस्।

उत्तर: सार्कका प्रमुख उद्देश्यहरू निम्नअनुसार छन्:

• दक्षिण एसियाका जनताको हित र जीवनस्तरमा सुधार गर्नु।
• क्षेत्रको आर्थिक, सामाजिक र सांस्कृतिक विकासमा तीव्रता ल्याउनु।
• सदस्य राष्ट्रहरूबीच सामूहिक आत्मनिर्भरतालाई बढावा दिनु र सुदृढ पार्नु।
• विभिन्न क्षेत्रमा सक्रिय सहयोग र आपसी समझदारीलाई बढावा दिनु।
• समान उद्देश्य भएका अन्य अन्तर्राष्ट्रिय तथा क्षेत्रीय सङ्गठनहरूसँग सहकार्य गर्नु।

(छ) साफ्टाका सिद्धान्तहरू उल्लेख गर्नुहोस्।

उत्तर: दक्षिण एसियाली स्वतन्त्र व्यापार क्षेत्र (SAFTA) का सिद्धान्तहरू निम्न छन्:

• सदस्य राष्ट्रहरूबीच हुने वस्तुहरूको ओसारपसारमा भन्सार तथा गैर-भन्सार अवरोधहरूलाई हटाएर व्यापार सहजीकरण गर्नु।
• स्वतन्त्र व्यापार क्षेत्रमा स्वस्थ प्रतिस्पर्धाको वातावरण प्रवर्द्धन गरी सदस्य राष्ट्रहरूलाई समान र समानुपातिक फाइदा सुनिश्चित गर्नु।
• सम्झौताको कार्यान्वयन, अनुगमन तथा विवाद समाधानका लागि प्रभावकारी पद्धति स्थापना गर्नु।

(ज) विम्स्टेकका उद्देश्य तथा सिद्धान्तहरूलाई बुँदागत रूपमा उल्लेख गर्नुहोस्।

उत्तर: विम्स्टेकका उद्देश्य तथा सिद्धान्तहरू निम्न छन्:

• क्षेत्रमा तीव्र आर्थिक विकासका लागि सक्षम वातावरण सिर्जना गर्नु।
• साझा चासोका मामिलामा सक्रिय साझेदारी र आपसी सहयोग बढाउनु।
• शिक्षा, विज्ञान र प्रविधि क्षेत्रमा एक अर्कालाई सहयोग प्रदान गर्नु।
• सदस्य राष्ट्रहरूको राष्ट्रिय विकास योजनामा सघाउन प्रभावकारी सहयोग गर्नु।

• सार्वभौम समानता, क्षेत्रीय अखण्डता, र राजनीतिक स्वतन्त्रताको सम्मान गर्नु।
• आन्तरिक मामिलामा हस्तक्षेप नगर्ने नीति अपनाउनु।
• शान्तिपूर्ण सहअस्तित्व र आपसी फाइदाका आधारमा सहकार्य गर्नु।

(झ) विश्व व्यापार सङ्गठनका उद्देश्य तथा सिद्धान्तहरूलाई बुँदागत रूपमा उल्लेख गर्नुहोस्।

उत्तर: विश्व व्यापार सङ्गठन (WTO) का उद्देश्य तथा सिद्धान्तहरू निम्न छन्:

• जनताको जीवनस्तरमा सुधार ल्याउनु।
• पूर्ण रोजगार र वास्तविक आम्दानीको परिमाणमा वृद्धि गर्नु।
• वस्तु तथा सेवाको उत्पादन र व्यापार विस्तार गर्नु।
• दिगो विकासको लक्ष्यअनुसार विश्वका स्रोतहरूको समुचित प्रयोग र वातावरण संरक्षण गर्नु।

• भेदभावविनाको व्यापार (Non-discrimination): कुनै पनि देशलाई व्यापारमा भेदभाव नगर्ने।
• स्वतन्त्र व्यापार (Freer trade): वार्ताको माध्यमबाट व्यापार अवरोधहरू क्रमशः घटाउँदै लैजाने।
• पारदर्शिता र पूर्वानुमान (Predictability): विदेशी कम्पनी, लगानीकर्ता र सरकारहरूलाई व्यापार नियमहरू पारदर्शी र अनुमानयोग्य हुने सुनिश्चित गर्ने।
• स्वच्छ प्रतिस्पर्धा (Fair competition): अनुचित अभ्यासहरूलाई निरुत्साहित गर्दै खुला र स्वच्छ प्रतिस्पर्धालाई बढावा दिने।

(ञ) साफ्टाका उद्देश्यहरू उल्लेख गर्दै यसबाट नेपाललाई पुग्न सक्ने फाइदाहरूको सूची बनाउनुहोस्।

उत्तर: साफ्टाका उद्देश्य र यसबाट नेपाललाई हुने फाइदाहरू निम्नानुसार छन्:

• सदस्य राष्ट्रहरूबीच वस्तुको अन्तर-सीमा आवागमनमा रहेका अवरोधहरू हटाएर व्यापारलाई सरलीकरण गर्ने।
• स्वतन्त्र व्यापार क्षेत्रमा स्वच्छ प्रतिस्पर्धालाई प्रोत्साहन गर्ने।
• सम्झौताको कार्यान्वयनका लागि प्रभावकारी संयन्त्र स्थापना गर्ने।

• अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार विस्तार भई नेपालले उत्पादन वृद्धि गरेर तुलनात्मक लाभ प्राप्त गर्न सक्छ।
• विशिष्टीकरणको लाभ प्राप्त गर्न सक्छ।
• भन्सार तथा गैर-भन्सार अवरोधहरू घट्दा अन्तर-क्षेत्रीय व्यापारमा वृद्धि हुन्छ।
• देशमा उपलब्ध साधन र स्रोतको अधिकतम उपयोग हुन्छ।

(ट) विश्व व्यापार सङ्गठनको सदस्यका रूपमा नेपालका लागि अवसर तथा चुनौतीहरूको व्याख्या गर्नुहोस्।

उत्तर: विश्व व्यापार सङ्गठनको सदस्यका रूपमा नेपालका लागि अवसर र चुनौतीहरू दुवै छन्, जसलाई तल व्याख्या गरिएको छ:

• विश्वव्यापी बजार पहुँच: नेपाली वस्तु तथा सेवाले विश्व बजारमा भेदभावबिना पहुँच पाउँछन्।
• विदेशी लगानी आकर्षण: पारदर्शी व्यापारिक नियमका कारण विदेशी लगानीकर्ताहरू आकर्षित हुन्छन्।
• प्राविधिक सहयोग: व्यापार क्षमता अभिवृद्धि र खाद्य आपूर्ति जस्ता क्षेत्रमा प्राविधिक सहयोग प्राप्त हुन्छ।
• कानुनी सुरक्षा: व्यापारिक विवादहरू समाधान गर्नका लागि कानुनी र सुरक्षित संयन्त्र प्राप्त हुन्छ।

• उच्च प्रतिस्पर्धा: अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा विकसित देशका वस्तुहरूसँग प्रतिस्पर्धा गर्न गाह्रो हुन्छ।
• लागत प्रभावकारिताको कमी: उत्पादन लागत घटाउन नसक्दा नेपाली वस्तुहरू महँगो हुन सक्छन्।
• वैदेशिक निर्भरता: खुला बजारका कारण आयात बढ्दै जाँदा वैदेशिक निर्भरता बढ्न सक्छ।
• बौद्धिक सम्पत्ति संरक्षण: बौद्धिक सम्पत्ति संरक्षणका कडा नियमहरू पालना गर्नुपर्ने चुनौती छ।