पाठ ४: नेपालको वैदेशिक व्यापार (Nepalko Baideshik Byapar)

(क) वैदेशिक व्यापार भनेको के हो?

उत्तर: पुँजी, प्रविधि, वस्तु र सेवाहरूको सीमापार खरिदबिक्री एवं आदानप्रदानलाई अन्तर्राष्ट्रिय वा वैदेशिक व्यापार (Foreign Trade) भनिन्छ। विश्वका प्रायः सबै मुलुकको कुल गार्हस्थ उत्पादनमा व्यापारको ठूलो हिस्सा रहेको हुन्छ। निर्यात प्रवर्द्धन, आयात प्रतिस्थापन र उत्पादनका साधनहरूको उच्चतम उपयोग सुनिश्चित गरी विकास र समृद्धि हासिल गर्नु वैदेशिक व्यापारको मुख्य उद्देश्य हो।

(ख) व्यापार सन्तुलनलाई परिभाषित गर्नुहोस्।

उत्तर: कुनै निश्चित समयावधिमा एक देशले गर्ने वस्तु तथा सेवाको कुल निर्यात मूल्य र कुल आयात मूल्यबिचको सम्बन्ध वा अन्तरलाई व्यापार सन्तुलन (Balance of Trade) भनिन्छ। जब निर्यातको मूल्य आयातको मूल्यभन्दा बढी हुन्छ, त्यसलाई व्यापार बचत (Trade Surplus) भनिन्छ भने जब आयातको मूल्य बढी हुन्छ, त्यसलाई व्यापार घाटा (Trade Deficit) भनिन्छ।

(ग) व्यापार घाटालाई परिभाषित गर्नुहोस्।

उत्तर: जब कुनै देशले गर्ने निर्यातको कुल मूल्यभन्दा आयातको कुल मूल्य बढी हुन्छ, त्यस अवस्थालाई व्यापार घाटा (Trade Deficit) भनिन्छ। निर्यातमा वृद्धि हुन नसक्नु तर आयातमा निरन्तर वृद्धि हुनु व्यापार घाटाको मुख्य कारण हो। नेपालको सन्दर्भमा पेट्रोलियम पदार्थ, सवारी साधन र औद्योगिक कच्चा पदार्थको बढ्दो आयातले गर्दा व्यापार घाटा निरन्तर बढिरहेको छ।

(घ) नेपालको वैदेशिक व्यापारका ऐतिहासिक तथ्यहरू उल्लेख गर्नुहोस्।

उत्तर: नेपालको वैदेशिक व्यापारको इतिहास आधुनिक नेपालको भन्दा पुरानो छ। यसका प्रमुख ऐतिहासिक तथ्यहरू निम्न छन्:

• पृथ्वीनारायण शाहको राज्य एकीकरण अभियानभन्दा पहिलेदेखि नै भारत र तिब्बतसँग व्यापारिक सम्बन्ध थियो।
• काजी भीम मल्लको पालामा सम्पन्न नेपाल-तिब्बत वाणिज्य सम्झौता पछि नेपाली व्यापारीहरूले तिब्बतमा व्यापारिक कोठीहरू स्थापना गरेका थिए।
• वि.सं. २००७ (सन् १९५१) भन्दा अघि नेपालको वैदेशिक व्यापार भारत, चीन (तिब्बत), संयुक्त अधिराज्य, अमेरिका र फ्रान्समा मात्र सीमित थियो।
• चौथो पञ्चवर्षीय योजना (वि.सं. २०२७-२०३२) देखि मात्र नेपालको व्यापार समुद्रपारका अन्य देशहरूसँग विस्तार हुन थालेको हो।

(ङ) नेपालको वैदेशिक व्यापारका वृद्धिको पुनरवलोकन गर्नुहोस्।

उत्तर: विगत केही दशकमा नेपालको वैदेशिक व्यापारको प्रवृत्तिमा ठूलो परिवर्तन आएको छ। वि.सं. २०३० को दशकमा नेपालको वस्तु निर्यातको कुल गार्हस्थ्य उत्पादन (GDP) सँगको अनुपात ५.४% थियो, जुन घट्दै गएर आ.व. २०७५/७६ मा २.८% मा झरेको छ। यसको ठीक विपरीत, सोही अवधिमा आयातको अनुपात कुल गार्हस्थ्य उत्पादनको १३.९% बाट बढेर लगभग ४०.९% पुगेको छ। यसले नेपालको निर्यात क्षमता कमजोर हुँदै गएको र आयातमाथिको निर्भरता अत्यधिक बढेको स्पष्ट देखाउँछ, जसले गर्दा Nepalko Baideshik Byapar असन्तुलित बनेको छ।

(च) नेपालको वैदेशिक व्यापारको संरचना उल्लेख गर्नुहोस्।

उत्तर: व्यापार संरचना (Structure of Trade) भन्नाले आयात र निर्यात गरिने वस्तुका प्रकारहरू र तिनीहरूको मूल्यलाई जनाउँछ। नेपालको वैदेशिक व्यापारको संरचना निम्नानुसार छ:

प्रमुख निर्यात हुने वस्तुहरू:

• उनी गलैँचा, तयारी पोसाक, पोलिस्टर यार्न
• दाल, अलैँची, चिया, अदुवा
• जुत्ता-चप्पल, प्रशोधित छाला, जुट र जुटका सामान

प्रमुख आयात हुने वस्तुहरू:

• पेट्रोलियम पदार्थ, सवारी साधन र पार्टपुर्जा
• औद्योगिक कच्चा पदार्थ, फलाम र स्टिल
• विद्युतीय सामान, सञ्चार उपकरण, तयारी पोसाक