एकाइ १०: अर्थतन्त्र र विकास (Arthashastra ra Bikas)
पाठ ५: नेपालको वैदेशिक रोजगार नीति (Nepalko Baideshik Rojgar Niti)
यस पाठमा हामी नेपालको वैदेशिक रोजगार नीति (Nepalko Baideshik Rojgar Niti), यससँग सम्बन्धित कानुनी व्यवस्थाहरू, चुनौतीहरू, र पन्ध्रौँ आवधिक योजनाले तय गरेका कार्यनीतिहरूबारे विस्तृत रूपमा अध्ययन गर्नेछौँ। वैदेशिक रोजगारले नेपाली अर्थतन्त्रमा पारेको प्रभाव र यसलाई सुरक्षित, व्यवस्थित र मर्यादित बनाउने उपायहरूमा पनि छलफल गरिनेछ।
अभ्यास
नेपालको वैदेशिक रोजगार नीति (Nepalko Baideshik Rojgar Niti)
(क) श्रम भनेको के हो, अर्थ लेख्नुहोस्।
उत्तर: सामान्यतया, शारीरिक रूपमा गरिने कामलाई श्रम भनिन्छ। तर अर्थशास्त्रको दृष्टिकोणमा, आर्थिक उपार्जन (Economic Gain) को उद्देश्यले गरिने कुनै पनि शारीरिक वा मानसिक मिहिनेतलाई श्रम (Labor) भनिन्छ। यसअनुसार, भरियाले गर्ने कामदेखि लिएर डाक्टर, प्राध्यापक, वा कलाकारले धन आर्जनका लागि गर्ने सबै प्रयासहरू श्रम अन्तर्गत पर्दछन्।
(ख) रोजगारी र बेरोजगारीमा भिन्नता छुट्याउनुहोस्।
उत्तर: रोजगारी र बेरोजगारी एकअर्काका विपरीतार्थक शब्द हुन्। यिनीहरू बिचको भिन्नता निम्न छन्:
- रोजगारी (Employment): राज्यको मापदण्डअनुसार काम गर्ने उमेर पुगेका व्यक्तिले वैधानिक कार्य गरी आयआर्जन गर्ने अवस्थालाई रोजगारी भनिन्छ। रोजगारदाताबाट तलब पाउने, आफ्नै व्यापार-व्यवसायमा संलग्न हुने व्यक्तिहरू रोजगार मानिन्छन्।
- बेरोजगारी (Unemployment): काम गर्ने योग्यता, सीप र इच्छा भएर पनि प्रचलित ज्यालामा काम नपाएको अवस्था बेरोजगारी हो। काम खोज्दा पनि नपाएका व्यक्तिहरू बेरोजगार हुन्। तोकिएको उमेरभन्दा कम वा बढी, पूर्णकालीन विद्यार्थी, र घरायसी काममा व्यस्त व्यक्तिहरूलाई श्रमशक्ति मानिँदैन।
(ग) वैदेशिक रोजगारलाई परिभाषित गर्नुहोस्।
उत्तर: आयआर्जन गर्ने उद्देश्यले आफ्नो देश छाडी अन्य कुनै देशमा गएर शारीरिक वा मानसिक श्रम गर्ने कार्यलाई वैदेशिक रोजगार (Foreign Employment) भनिन्छ। हाल, नेपाली अर्थतन्त्रको ठूलो हिस्सा वैदेशिक रोजगारबाट प्राप्त विप्रेषण (Remittance) ले धानेको छ। नेपाल सरकारले अन्तर्राष्ट्रिय श्रम बजारको मागअनुसार युवा जनशक्तिलाई आधिकारिक रूपमा मलेसिया, कतार, साउदी अरब, युएई जस्ता मुलुकहरूमा पठाउँदै आएको छ।
(घ) नेपालको पन्ध्रौँ आवधिक योजनाले तय गरेको वैदेशिक रोजगारका कार्यनीतिहरू उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर: नेपालको पन्ध्रौँ आवधिक योजना (Fifteenth Periodic Plan) ले तय गरेका वैदेशिक रोजगारसम्बन्धी मुख्य कार्यनीतिहरू निम्न छन्:
- नेपाली श्रमिकहरूको हक, हित, र सामाजिक सुरक्षाका लागि श्रम कूटनीति (Labor Diplomacy) अवलम्बन गर्ने।
- विदेशमा रहेका सेवा प्रदायक संस्था, गैरआवासीय नेपाली सङ्घ-सङ्गठनहरूसँग समन्वय र सहकार्य गर्ने।
- वैदेशिक रोजगार परिषद् स्थापना गरी यसलाई प्रभावकारी बनाउने।
- भारतमा रोजगारीका लागि जाने कामदारलाई परिचयपत्र जारी गरी बीमा र कल्याणकारी कोषमा आबद्ध गराउने।
- वैदेशिक रोजगारमा जानेहरूको तथ्याङ्क व्यवस्थित गर्ने र यस क्षेत्रका विकृतिहरूलाई कडाइका साथ नियन्त्रण गर्ने।
(ङ) वैदेशिक रोजगार ऐन, २०६४ (दोस्रो संशोधन, २०७५) ले गरेका मुख्य व्यवस्थाहरू उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर: वैदेशिक रोजगार ऐन, २०६४ (Foreign Employment Act, 2064 BS) ले गरेका मुख्य व्यवस्थाहरू निम्नअनुसार छन्:
- नेपाल सरकारले वैदेशिक रोजगारमा जान पाउने मुलुक तोक्ने र ती मुलुकसँग द्विपक्षीय श्रम सम्झौता गर्ने।
- कामदार छनोट गर्नुअघि कम्तिमा १५ दिनको सार्वजनिक सूचना प्रकाशन गर्नुपर्ने।
- महिला, दलित, आदिवासी जनजाति जस्ता पिछडिएका वर्गलाई सरकारले विशेष सुविधा प्रदान गर्न सक्ने।
- विभागबाट स्वीकृति लिएर कुनै व्यक्ति निजी प्रक्रियाबाट पनि वैदेशिक रोजगारमा जान सक्ने।
- सम्झौताअनुसार काम र सुविधा नपाएमा कामदारले विद्युतीय माध्यमबाट समेत उजुरी दिन सक्ने व्यवस्था।
- विदेशमा रहेका कामदारले सम्बन्धित मुलुकमा रहेको नेपाली कूटनीतिक नियोगबाट बढीमा दुई पटकसम्म श्रम स्वीकृति नवीकरण गर्न सक्ने।
अर्को पाठ:
यो पनि पढ्नुहोस्
थप जानकारी
कुनै प्रश्न वा सुझाव छ भने, हामीलाई सम्पर्क गर्नुहोस्।
Contact Us