Class 10 Account (कार्यालय सञ्चालन तथा लेखा)

Chapter 5 (अध्याय ५): Business Accounting

SEE board exam तयारीका लागि: अति संक्षिप्त, संक्षिप्त र लामो उत्तर सहित सम्पूर्ण गाइड

Welcome to the complete guide on Business Accounting (व्यावसायिक लेखा). This chapter is highly essential for Class 10 Account (कार्यालय सञ्चालन तथा लेखा) students preparing for their SEE board exams.

For official curriculum details regarding Business Accounting, you can visit the CDC Nepal Official Website.

Looking for more study materials? Explore our full collection of Class 10 Account Notes.

Secondary Education Examination (S.E.E.) Questions Pattern

Types of Question	Marks	Number of Questions	Total
Very Short Answer Question	1	1 (Chapter 4 or 5)	1
Short Answer Question	5	X	X
Long Answer Question	X	X	X
Total	–	2	6

१. CDC अभ्यासका समाधानहरू
अति छोटो उत्तर आउने प्रश्नहरू [१ अङ्क]

(क) व्यावसायिक लेखाविधि भनेको के हो ?

उत्तर: मुद्रामा मापन गर्न सकिने व्यावसायिक तथा आर्थिक कारोबारहरूको व्यवस्थित रूपमा अभिलेख राख्ने र त्यसको यथार्थ नतिजा (नाफा/नोक्सान) पत्ता लगाउन प्रयोग गरिने विधिलाई व्यावसायिक लेखाविधि भनिन्छ।

(ख) वित्तीय लेखाका कार्यहरू के के हुन् ?

उत्तर: वित्तीय कारोबारहरूको वैज्ञानिक ढङ्गले अभिलेख राख्नु, व्यवसायको नाफा वा नोक्सान यकिन गर्नु र व्यवसायको वास्तविक आर्थिक अवस्था (सम्पत्ति र दायित्व) को चित्रण गर्नु वित्तीय लेखाका मुख्य कार्य हुन्।

(ग) लागत लेखाविधिको प्रयोग किन गरिन्छ ?

उत्तर: उत्पादन गरिने वस्तु वा सेवाको सही लागत पत्ता लगाउन, अनावश्यक लागत नियन्त्रण गर्न र वस्तुको उचित बिक्री मूल्य निर्धारण गर्न व्यवसायमा लागत लेखाविधिको प्रयोग गरिन्छ।

(घ) लेखामान प्रयोग गर्नुका कारणहरू दिनुहोस् ।

उत्तर: विभिन्न सङ्घसंस्थाहरूले तयार पार्ने वित्तीय विवरणहरूमा एकरूपता ल्याउन, लेखा प्रणालीलाई पारदर्शी तथा विश्वसनीय बनाउन र विवरणहरूलाई तुलनायोग्य बनाउन लेखामानको प्रयोग गरिन्छ।

(ङ) नेपाल लेखामान बोर्डले जारी गरेका लेखामानहरू के के हुन् ?

उत्तर: नेपाल लेखामान बोर्ड (ASB) ले मुख्यतया दुई प्रकारका लेखामानहरू जारी गरेको छ: (१) नेपाल लेखामान (Nepal Accounting Standards – NAS) र (२) नेपाल वित्तीय प्रतिवेदन लेखामान (Nepal Financial Reporting Standards – NFRS)।

(च) नेपाल वित्तीय प्रतिवेदन लेखामान कस्ता कम्पनीहरूका लागि अनिवार्य गरिएको छ ?

उत्तर: नेपाल वित्तीय प्रतिवेदन लेखामान (NFRS) विशेषगरी बहुराष्ट्रिय कम्पनीहरू, बैङ्क तथा वित्तीय संस्थाहरू, बिमा कम्पनीहरू र सर्वसाधारणका लागि सेयर निष्कासन गरेका (Listed) ठुला सङ्गठित संस्थाहरूका लागि अनिवार्य गरिएको छ।

(छ) खातासूची भनेको के हो ?

उत्तर: व्यवसायमा प्रयोग हुने सम्पूर्ण खाताहरूलाई तिनको प्रकृतिअनुसार (जस्तै: सम्पत्ति, दायित्व, पुँजी, आम्दानी र खर्च) वर्गीकरण गरी तयार पारिएको व्यवस्थित सूचीलाई नै खातासूची (Chart of Accounts) भनिन्छ।

छोटो उत्तर आउने प्रश्नहरू [५ अङ्क]

(क) व्यावसायिक लेखाविधिको परिचय दिनुहोस् । यसको महत्त्व तथा उद्देश्य प्रकाश पार्नुहोस् । ५ अङ्क

व्यावसायिक लेखाविधिको परिचय:
व्यवसाय सञ्चालनका क्रममा दैनिक रूपमा हुने आर्थिक कारोबारहरूलाई निश्चित नियम र सिद्धान्तका आधारमा खातामा प्रविष्ट गर्ने, तिनीहरूको वर्गीकरण गर्ने र वर्षको अन्त्यमा वित्तीय विवरण तयार पारी नतिजा निकाल्ने समग्र प्रक्रियालाई व्यावसायिक लेखाविधि भनिन्छ।

यसको महत्त्व तथा उद्देश्यहरू निम्नानुसार छन्:

१. कारोबारको व्यवस्थित अभिलेख: मानिसको स्मरणशक्ति सीमित हुने भएकाले भविष्यमा आवश्यक पर्दा हेर्न मिल्ने गरी सबै आर्थिक कारोबारको वैज्ञानिक र व्यवस्थित अभिलेख राख्नु।
२. सञ्चालन नतिजा यकिन गर्नु: निश्चित आर्थिक वर्षको अन्त्यमा व्यवसायले कति नाफा कमायो वा कति नोक्सान बेहोर्यो भनेर आय विवरण (Income Statement) मार्फत पत्ता लगाउनु।
३. वित्तीय अवस्थाको चित्रण: वासलात (Balance Sheet) तयार गरी व्यवसायसँग कति सम्पत्ति छ र कति दायित्व तिर्न बाँकी छ भन्ने वास्तविक अवस्था देखाउनु।
४. सरोकारवालालाई सूचना प्रवाह: व्यवसायका मालिक, लगानीकर्ता, बैङ्क र सरकारलाई निर्णय लिन सहज हुने गरी आवश्यक वित्तीय जानकारी उपलब्ध गराउनु।
५. कर दायित्व निर्धारण: व्यवसायले कमाएको वास्तविक नाफाको आधारमा सरकारलाई तिर्नुपर्ने आयकरको सही निर्धारण गर्न मद्दत गर्नु।

(ख) लेखामानको परिचय दिनुहोस् । यसका फाइदा उल्लेख गर्नुहोस् । ५ अङ्क

लेखामानको परिचय:
लेखाङ्कन (Accounting) कार्यलाई व्यवस्थित, वैज्ञानिक र सर्वमान्य बनाउनका लागि सम्बन्धित आधिकारिक निकायले जारी गरेका नीति, नियम, सिद्धान्त र दिशानिर्देशहरूको सँगालोलाई लेखामान (Accounting Standard) भनिन्छ। यसले लेखा कसरी राख्ने र प्रतिवेदन कसरी तयार पार्ने भन्ने मापदण्ड तोक्छ。

लेखामानका फाइदाहरू:

१. सबै व्यावसायिक संस्थाहरूले एउटै नियम पालना गर्ने हुँदा वित्तीय विवरणमा समानता र एकरूपता आउँछ।
२. यसको प्रयोगले लेखा राख्दा हुन सक्ने गल्ती तथा छलकपटको सम्भावनालाई न्यूनीकरण गर्छ।
३. एउटा संस्थाको वित्तीय विवरणलाई अर्को संस्थाको विवरणसँग वा अघिल्लो वर्षको विवरणसँग तुलना गर्न सजिलो हुन्छ।
४. लेखाङ्कन प्रक्रिया पारदर्शी हुने भएकाले लगानीकर्ता र सरोकारवालाहरूमा वित्तीय विवरणप्रति विश्वसनीयता बढ्छ।

(ग) नेपाल लेखामान भनेको के हो ? नेपाल वित्तीय प्रतिवेदन लेखामानका उद्देश्य लेख्नुहोस् । ५ अङ्क

नेपाल लेखामान (NAS): नेपालभित्र सञ्चालित व्यावसायिक तथा सार्वजनिक सङ्घसंस्थाहरूले लेखा राख्दा र वित्तीय विवरण तयार पार्दा अनिवार्य रूपमा पालना गर्नुपर्ने गरी नेपाल लेखामान बोर्डले तयार पारेको लेखासम्बन्धी नीति र मापदण्डलाई नेपाल लेखामान (Nepal Accounting Standard – NAS) भनिन्छ।

नेपाल वित्तीय प्रतिवेदन लेखामान (NFRS) का उद्देश्यहरू:

१. नेपालका विभिन्न व्यावसायिक संस्थाहरूले तयार पार्ने वित्तीय विवरणको ढाँचा र प्रस्तुतीकरणमा एकरूपता ल्याउनु।
२. व्यवसायको नाफा/नोक्सान र आर्थिक अवस्थाबारे सरोकारवालाहरूलाई स्पष्ट, सरल र तथ्यगत जानकारी दिनु।
३. नेपाली कम्पनीहरूका वित्तीय विवरणलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको बनाई विभिन्न कम्पनीहरूबीच तुलना गर्न योग्य बनाउनु।
४. लेखापालहरूलाई आधुनिक र वैज्ञानिक लेखा प्रणाली अपनाउन प्रोत्साहित गर्नु।

(घ) व्यावसायिक लेखामा खातासूचीको प्रयोगबारे चर्चा गर्नुहोस् । ५ अङ्क

व्यावसायिक लेखामा कारोबारहरूलाई सजिलै पहिचान गर्न र व्यवस्थित रूपमा प्रविष्ट गर्न खातासूची (Chart of Accounts) को प्रयोग गरिन्छ। यसअन्तर्गत खाताहरूलाई मुख्यतया निम्न पाँच शीर्षकमा बाँडेर प्रयोग गरिन्छ:

१. सम्पत्ति खाता (Assets Account): व्यवसायको स्वामित्वमा रहेका नगद, बैङ्क मौज्दात, मेसिनरी, फर्निचर, जग्गा-भवन आदि दृश्य तथा अदृश्य स्रोतहरूको अभिलेख यसमा राखिन्छ।
२. दायित्व खाता (Liabilities Account): व्यवसायले बाह्य व्यक्ति वा संस्थालाई तिर्नुपर्ने सापट, बैङ्क ऋण, तिर्न बाँकी खर्च, साहु (Creditors) आदिको अभिलेख यसमा राखिन्छ।
३. सेयरधनीको इक्विटी खाता (Equity Account): व्यवसायका मालिक वा सेयरधनीले गरेको लगानी (पुँजी), साधारण सेयर, र व्यवसायले कमाएर वितरण नगरिएको नाफा (जगेडा कोष) यस खातामा पर्दछन्।
४. आम्दानी खाता (Revenue Account): व्यवसाय सञ्चालनका क्रममा वस्तु तथा सेवा बिक्रीबाट प्राप्त रकम, प्राप्त ब्याज, कमिसन आदि आम्दानीका स्रोतहरू यसमा राखिन्छ।
५. खर्च खाता (Expenses Account): व्यवसाय चलाउन दैनिक रूपमा गरिने खर्चहरू जस्तै: कर्मचारीको तलब, घरभाडा, विज्ञापन, बिजुली महसुल आदि यस खाताअन्तर्गत पर्दछन्।

लामो उत्तर आउने प्रश्नहरू [८ अङ्क]

(क) लेखाविधिका प्रकारहरू व्याख्या गर्नुहोस् । ८ अङ्क

व्यावसायिक सङ्गठनहरूले आफ्नो उद्देश्य र आवश्यकताअनुसार विभिन्न प्रकारका लेखाविधिहरूको प्रयोग गर्दछन्। लेखाविधिका मुख्य तीन प्रकारहरूलाई निम्नानुसार व्याख्या गर्न सकिन्छ:

१. वित्तीय लेखाविधि (Financial Accounting):
यो लेखाविधिको सबैभन्दा पुरानो र प्रचलित हाँगा हो। व्यवसायमा दैनिक रूपमा हुने सम्पूर्ण आर्थिक कारोबारहरूको विधिवत् रूपमा अभिलेख राख्ने, तिनीहरूको वर्गीकरण गर्ने र वर्षको अन्त्यमा नाफानोक्सान खाता तथा वासलात तयार पार्ने कार्य यसले गर्दछ। यसको मुख्य उद्देश्य व्यवसायको वास्तविक आर्थिक स्थिति पत्ता लगाउनु र बाह्य प्रयोगकर्ताहरू (लगानीकर्ता, बैङ्क, सरकार) लाई जानकारी दिनु हो।
२. लागत लेखाविधि (Cost Accounting):
कुनै पनि वस्तुको उत्पादन गर्दा वा सेवा प्रदान गर्दा लाग्ने खर्च (लागत) को यकिन गर्न प्रयोग गरिने विधिलाई लागत लेखाविधि भनिन्छ। यसले कच्चा पदार्थ, ज्याला र अन्य खर्चहरूको सुक्ष्म अभिलेख राख्छ। यसको मुख्य उद्देश्य कुल लागत र प्रति एकाइ लागत पत्ता लगाउने, अनावश्यक खर्च कटौती (नियन्त्रण) गर्ने र वस्तुको उचित बिक्री मूल्य निर्धारण गर्न व्यवस्थापनलाई सहयोग गर्ने हो।
३. व्यवस्थापन लेखाविधि (Management Accounting):
व्यवस्थापनलाई दैनिक तथा दीर्घकालीन निर्णय लिन सहज हुने गरी वित्तीय सूचनाहरू सङ्कलन र विश्लेषण गरेर प्रतिवेदन तयार पार्ने विधिलाई व्यवस्थापन लेखाविधि भनिन्छ। यसले वित्तीय र लागत लेखाविधिबाट प्राप्त तथ्याङ्कहरूको प्रयोग गर्दछ। व्यवसायको भावी योजना तर्जुमा गर्न, बजेट बनाउन र लक्ष्यअनुसार प्रगति भए/नभएको मूल्याङ्कन गर्न यसले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। यो विशेष गरी संस्थाका आन्तरिक प्रयोगकर्ता (म्यानेजरहरू) का लागि तयार पारिन्छ।

(ख) लेखामानको आवश्यकता किन पर्दछ ? नेपाल लेखामान र नेपाल वित्तीय प्रतिवेदन लेखामानका बारेमा वर्णन गर्नुहोस् । ८ अङ्क

लेखामानको आवश्यकता: विभिन्न संस्थाहरूले आ-आफ्नै तरिकाले लेखा राख्दा बुझ्न र तुलना गर्न कठिन हुन्छ। त्यसैले, सबैले एउटै नियम र ढाँचा पालना गरुन् भन्नका लागि लेखामानको आवश्यकता पर्दछ। यसले लेखाङ्कनमा एकरूपता ल्याउन, गल्ती तथा ठगी नियन्त्रण गर्न, वित्तीय विवरणलाई कानुनी मान्यता दिलाउन र अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा स्वीकार्य बनाउन अत्यन्त महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ。

१. नेपाल लेखामान (Nepal Accounting Standard – NAS):
नेपालमा लेखा प्रणालीलाई व्यवस्थित बनाउन सन् २००३ मा स्वतन्त्र निकायको रूपमा ‘नेपाल लेखामान बोर्ड’ को स्थापना भयो। यस बोर्डले नेपालभित्रका व्यावसायिक तथा सार्वजनिक संस्थाहरूले लेखा राख्दा अनिवार्य रूपमा अपनाउनुपर्ने नियम र मापदण्डहरू तयार पारेको छ, जसलाई नेपाल लेखामान (NAS) भनिन्छ। यसले कुन नीति छनोट गर्ने, कसरी अभिलेख राख्ने र कसरी प्रतिवेदन प्रस्तुत गर्ने भन्ने स्पष्ट खाका दिन्छ, जसले गर्दा वित्तीय विवरण विश्वसनीय बन्छन्。

२. नेपाल वित्तीय प्रतिवेदन लेखामान (Nepal Financial Reporting Standards – NFRS):
नेपाली कम्पनीहरूका वित्तीय विवरणहरू अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा पनि बुझ्न र तुलना गर्न सकिने बनाउन नेपाल लेखामान बोर्डले सन् २०१३ देखि ‘नेपाल वित्तीय प्रतिवेदन लेखामान (NFRS)’ लागू गरेको छ। यो अन्तर्राष्ट्रिय वित्तीय प्रतिवेदन मान (IFRS) मा पूर्ण रूपमा आधारित छ। यसले वित्तीय विवरणहरूको मापन, तयारी र प्रस्तुतीकरणको लागि साझा भाषाको काम गर्छ। NFRS भित्र करिब ४० वटा विभिन्न मान (Standards) हरू समावेश छन्। यसको पूर्ण पालनाले नेपाली व्यवसायहरूको पारदर्शिता बढ्नुका साथै विदेशी लगानीकर्ताहरूलाई आकर्षित गर्न मद्दत पुग्छ।

२. थप महत्त्वपूर्ण अभ्यासहरू (Additional Questions)

(क) व्यवस्थापन लेखाविधिको अर्थ उल्लेख गर्नुहोस् । १ अङ्क

उत्तर: व्यवसायको उच्च व्यवस्थापन तहलाई योजना बनाउन, पूर्वानुमान गर्न र प्रभावकारी निर्णय लिन आवश्यक पर्ने वित्तीय तथ्याङ्कहरू सङ्कलन र विश्लेषण गरी सूचना प्रदान गर्ने विधिलाई व्यवस्थापन लेखाविधि भनिन्छ।

(ख) NFRS र NAS को पूरा रूप लेख्नुहोस् । १ अङ्क

उत्तर:
• NFRS: Nepal Financial Reporting Standards (नेपाल वित्तीय प्रतिवेदन लेखामान)
• NAS: Nepal Accounting Standards (नेपाल लेखामान)

(ग) GAAP र ICAN को पूरा रूप लेख्नुहोस् । १ अङ्क

उत्तर:
• GAAP: Generally Accepted Accounting Principles (सर्वमान्य लेखाका सिद्धान्तहरू)
• ICAN: Institute of Chartered Accountants of Nepal (नेपाल चार्टर्ड एकाउन्टेन्ट्स संस्था)

(घ) वित्तीय लेखाविधि र लागत लेखाविधिबीच कुनै पाँचवटा फरकहरू उल्लेख गर्नुहोस् । ५ अङ्क

वित्तीय लेखाविधि र लागत लेखाविधिबीचका मुख्य फरकहरू निम्न छन्:

आधारहरू (Bases)	वित्तीय लेखाविधि (Financial Accounting)	लागत लेखाविधि (Cost Accounting)
१. मुख्य उद्देश्य	आर्थिक कारोबारको अभिलेख राखी व्यवसायको नाफा/नोक्सान र वित्तीय अवस्था पत्ता लगाउनु यसको उद्देश्य हो।	वस्तु तथा सेवाको यथार्थ लागत पत्ता लगाउनु र लागत नियन्त्रण गर्नु यसको उद्देश्य हो।
२. प्रयोगकर्ताहरू	यो मुख्यतया बाह्य प्रयोगकर्ताहरू (लगानीकर्ता, बैङ्क, सरकार, कर कार्यालय) का लागि तयार पारिन्छ।	यो पूर्ण रूपमा आन्तरिक प्रयोगकर्ताहरू (व्यवस्थापक र सञ्चालक) का लागि तयार पारिन्छ।
३. ढाँचा र कानुन	प्रचलित कानुन (कम्पनी ऐन आदि) र लेखामानले तोकेको निश्चित ढाँचामा यसलाई तयार पार्नु कानुनी बाध्यता हुन्छ।	यसको ढाँचा कानुनी रूपमा तोकिएको हुँदैन, यो व्यवसायको इच्छाअनुसार स्वेच्छिक रूपमा तयार गरिन्छ।
४. प्रतिवेदनको समय	यसले समग्र वर्षभरिको नतिजा देखाउने भएकाले सामान्यतया आर्थिक वर्षको अन्त्यमा मात्र प्रतिवेदन तयार पारिन्छ।	व्यवस्थापनलाई आवश्यक पर्ने बित्तिकै (दैनिक, साप्ताहिक वा मासिक रूपमा) यसको प्रतिवेदन तयार पार्न सकिन्छ।
५. कारोबारको प्रकृति	यसले बाह्य पक्षसँग भएका मौद्रिक कारोबारहरूलाई मात्र आफ्नो अभिलेखमा समावेश गर्दछ।	यसले व्यवसायभित्र हुने सामग्रीको खपत, श्रम र अन्य आन्तरिक लागतहरूको सुक्ष्म अभिलेख राख्दछ।