Class 10 Account (कार्यालय सञ्चालन तथा लेखा)

समाजमा निष्क्रिय रूपमा छरिएर रहेका स-साना पुँजीलाई निक्षेपको रूपमा जम्मा गर्ने र उक्त रकमलाई पुँजीको अभाव भएका उत्पादनशील क्षेत्रमा कर्जाको रूपमा प्रवाह गर्ने मध्यस्थकर्ता निकायहरू नै वित्तीय संस्था हुन्। वित्तीय संस्थाका मुख्य कार्यहरू:

• १. कोषको प्रवाह: बचतकर्ताबाट रकम सङ्कलन गरी ऋण आवश्यक पर्ने उद्यमी तथा व्यक्तिहरूलाई उपलब्ध गराउने।
• २. जोखिमको न्यूनीकरण: एउटै क्षेत्रमा मात्र लगानी नगरी विभिन्न नाफामूलक परियोजनाहरूमा लगानी विविधीकरण गरेर जोखिम कम गर्ने।
• ३. भुक्तानी संयन्त्र प्रदान: एटिएम, मोबाइल बैङ्किङ, डेविट/क्रेडिट कार्ड जस्ता प्रविधिको प्रयोग गरी छिटो र भरपर्दो भुक्तानी सेवा दिने।
• ४. लागत न्यूनीकरण: ठुलो परिमाणमा स्रोत परिचालन गर्ने हुँदा सूचना सङ्कलन र विश्लेषणमा लाग्ने खर्च घटाई ग्राहकलाई सस्तोमा सेवा दिने।

बैङ्क भन्नाले सर्वसाधारणको रकम सुरक्षित राख्ने, आवश्यक पर्दा ऋण प्रवाह गर्ने र विभिन्न किसिमका मौद्रिक तथा एजेन्सी सेवाहरू प्रदान गर्ने कानुनी मान्यता प्राप्त संस्था हो। नेपालको कानुनअनुसार बैङ्क तथा वित्तीय संस्थालाई निम्न चार प्रकारमा वर्गीकरण गरिएको छ:

• वाणिज्य बैङ्क (‘क’ वर्ग): व्यापार र उद्योग प्रवर्धन गर्न छोटो तथा लामो अवधिको कर्जा दिने र निक्षेप सङ्कलन गर्ने प्रमुख बैङ्क।
• विकास बैङ्क (‘ख’ वर्ग): कृषि, औद्योगिक र पूर्वाधार क्षेत्रको विकासमा मद्दत गर्न लक्षित बैङ्क।
• वित्त कम्पनी (‘ग’ वर्ग): उपभोक्ता कर्जा, हायर पर्चेज र मर्चेन्ट बैङ्किङको कार्य गर्ने कम्पनी।
• लघुवित्त संस्था (‘घ’ वर्ग): विपन्न र गरिब वर्गलाई लक्षित गरी बिनाधितो सानो कर्जा दिने संस्था।

केन्द्रीय बैङ्क (नेपाल राष्ट्र बैङ्क) देशको सर्वोच्च बैङ्क हो। यसका मुख्य उद्देश्यहरू निम्न छन्:

• अर्थतन्त्रमा मूल्य स्थिरता कायम गरी मुद्रास्फीति (महँगी) लाई नियन्त्रणमा राख्नु।
• देशमा सुरक्षित, स्वस्थ र सक्षम भुक्तानी प्रणालीको विकास गर्नु।
• वित्तीय सेवाको पहुँच बढाएर समग्र बैङ्किङ तथा वित्तीय प्रणालीप्रति सर्वसाधारणको विश्वास कायम राख्नु।
• सरकारको आर्थिक नीतिलाई सहयोग पुग्ने गरी उचित मौद्रिक तथा विदेशी विनिमय नीति निर्माण र कार्यान्वयन गर्नु।

विकास बैङ्कहरूले कृषि, उद्योग, र व्यापार क्षेत्रको प्रवर्धनका लागि मध्यम तथा दीर्घकालीन वित्तीय साधन उपलब्ध गराउँछन्। यिनीहरूले गर्ने मुख्य कारोबारहरू यस प्रकार छन्:

• सर्वसाधारण र संस्थागत निक्षेपकर्ताबाट विभिन्न खातामार्फत निक्षेप सङ्कलन गर्नु।
• नेपाल राष्ट्र बैङ्कको नियममा रही कृषि, व्यापार र पूर्वाधार विकासमा कर्जा र ओभरड्राफ्ट प्रदान गर्नु।
• विदेशी विनिमयको कारोबार गर्नु र विप्रेषण (रेमिट्यान्स) सेवा उपलब्ध गराउनु।
• सेयर, ऋणपत्र आदि निष्कासनको व्यवस्थापन गर्ने जस्ता मर्चेन्ट बैङ्किङसम्बन्धी कार्यहरू गर्नु।

उपभोक्ता, साना व्यवसायी र व्यक्तिहरूलाई हायर पर्चेज, लिजिङ र धितो कर्जा उपलब्ध गराउने मुख्य उद्देश्यले स्थापित ‘ग’ वर्गको वित्तीय संस्था वित्त कम्पनी हो। भिन्नता:

• कार्यक्षेत्र र पुँजी: वाणिज्य बैङ्कको कार्यक्षेत्र व्यापक हुन्छ र यसको न्यूनतम चुक्ता पुँजी ८ अर्ब हुन्छ। वित्त कम्पनीको कार्यक्षेत्र सीमित हुन्छ र पुँजी ८० करोड (राष्ट्रिय) हुन्छ।
• उद्देश्य: वाणिज्य बैङ्कको मुख्य उद्देश्य समग्र उद्योग वाणिज्यको विकास गर्नु हो भने वित्त कम्पनीको उद्देश्य विभिन्न उपभोक्तामुखी कर्जा र मर्चेन्ट बैङ्किङमार्फत नाफा कमाउनु हो।
• कार्य: वाणिज्य बैङ्कले विदेशी विनिमय र सरकारी कारोबार गर्न पाउँछ तर वित्त कम्पनीले यी कारोबारहरू वाणिज्य बैङ्क सरह पूर्ण रूपमा गर्न पाउँदैन।

समाजका गरिब, सीमान्तकृत र बैङ्किङ पहुँच नभएका विपन्न वर्गलाई लक्षित गरी स्थापना भएको ‘घ’ वर्गको वित्तीय संस्थालाई लघुवित्त (Microfinance) भनिन्छ। यस्ता संस्थाहरूले गाउँ-गाउँमा गएर महिला तथा विपन्न वर्गको समूह निर्माण गर्छन्। उनीहरूलाई सानो-सानो रकम बचत गर्ने बानी बसाल्छन् र आयमूलक काम (जस्तै: कुखुरा पालन, सिलाइ बुनाइ, कृषि) गर्नका लागि सामूहिक जमानीमा बिना धितो ऋण उपलब्ध गराउँछन्। यसले गरिबी निवारणमा ठुलो भूमिका खेल्छ।

मानिसको जीवन वा सम्पत्तिमाथि भविष्यमा आइपर्न सक्ने अनिश्चित जोखिमलाई आर्थिक रूपमा कम गर्न बिमक (कम्पनी) र बिमित (व्यक्ति) बिच हुने सम्झौता नै बिमा हो। यसबापत बिमितले निश्चित प्रिमियम बुझाउँछ। बिमाका सिद्धान्तहरू:

• १. परम सद्भावको सिद्धान्त: दुवै पक्षले एकअर्कालाई बिमाको विषयवस्तुबारे सत्यतथ्य जानकारी दिनुपर्छ। लुकाएर गरिएको बिमा मान्य हुँदैन।
• २. बिमायोग्य हितको सिद्धान्त: बिमा गर्ने व्यक्तिको बिमा गरिएको वस्तु वा जीवनमाथि प्रत्यक्ष आर्थिक स्वार्थ जोडिएको हुनुपर्छ।
• ३. क्षतिपूर्तिको सिद्धान्त: बिमाले वास्तविक क्षतिको मात्र भरपाइ गर्छ, यसबाट नाफा कमाउन पाइँदैन (तर यो नियम जीवन बिमामा लागू हुँदैन)।
• ४. नजिकको कारणको सिद्धान्त: बिमालेखमा उल्लेख गरिएको कारणबाट क्षति भएमा मात्र कम्पनीले रकम भुक्तानी गर्दछ।

बिमाले जोखिम हस्तान्तरण गर्ने प्राथमिक कार्य बाहेक अर्थतन्त्रलाई टेवा पुर्याउने निम्न सहायक कार्यहरू गर्दछ:

• १. पुँजी निर्माण: लाखौँ बिमितहरूबाट सङ्कलन गरिएको सानो-सानो प्रिमियम रकमलाई जोडेर बिमा कम्पनीले विशाल पुँजीको निर्माण गर्छ।
• २. आर्थिक विकासमा लगानी: यसरी जम्मा भएको पुँजीलाई देशका ठुला उद्योग, कलकारखाना र पूर्वाधारमा लगानी गरी देशको आर्थिक वृद्धिदर बढाउँछ।
• ३. सचेतना अभिवृद्धि: सम्भावित दुर्घटना, आगलागी वा रोगब्याधीबाट कसरी बच्ने भनेर कम्पनीहरूले समाजमा जनचेतना जगाउने कार्य गर्छ।
• ४. रोजगारी सिर्जना: बिमा कम्पनीहरूले प्रत्यक्ष रूपमा कर्मचारी र अप्रत्यक्ष रूपमा हजारौँ अभिकर्ताहरू (Agents) लाई रोजगारीको अवसर प्रदान गर्दछन्।

सरकारी तथा सङ्गठित संस्थामा काम गर्ने कर्मचारीहरूलाई उनीहरूको सेवा निवृत्त जीवन (अवकाशपछिको समय) मा आर्थिक अभाव नहोस् र जीवनयापन सहज होस् भन्नका लागि अनिवार्य रूपमा रकम जम्मा गर्ने गरी यसको स्थापना गरिएको हो। यसका मुख्य कार्यहरू:

• कर्मचारीको मासिक तलबको निश्चित प्रतिशत कट्टा गरी कोषमा अनिवार्य बचत गर्नु।
• सङ्कलित रकमलाई नाफामूलक र सुरक्षित क्षेत्रमा लगानी गर्नु।
• सञ्चयकर्तालाई आवश्यकता पर्दा सहुलियत दरमा घरकर्जा, शैक्षिक कर्जा आदि प्रदान गर्नु।
• अवकाशपश्चात् सञ्चयकर्तालाई साँवा, ब्याज र बोनससहित एकमुष्ट रकम फिर्ता गर्नु।

नागरिक लगानी कोष (Citizen Investment Trust – CIT) वि.सं. २०४७ साल चैत ४ गते स्थापना भएको एक विशेष प्रकारको वित्तीय संस्था हो। यसको मुख्य उद्देश्य सर्वसाधारण नागरिक र सङ्गठित क्षेत्रका कर्मचारीहरूमा बचत गर्ने बानीको विकास गर्नु र उनीहरूको निष्क्रिय पुँजीलाई सङ्कलन गरी राष्ट्रको उत्पादनशील क्षेत्रमा लगानी गर्नु हो। यसले विभिन्न प्रकारका अवकाश योजना, पेन्सन योजना, र एकाङ्क योजनाहरू सञ्चालन गर्दछ।

सदस्यहरू मिलेर सामूहिक हितका लागि खोलिएको वित्तीय सहकारी संस्था (बचत तथा ऋण सहकारी) ले निम्न कार्यहरू गर्दछन्:

• १. सदस्यहरूबाट नियमित रूपमा बचत सङ्कलन गर्नु र बैङ्कभन्दा राम्रो ब्याज प्रदान गर्नु।
• २. सङ्कलित पुँजीलाई सदस्यहरूको आयमूलक तथा व्यावसायिक कार्यमा सुलभ दरमा ऋण लगानी गर्नु।
• ३. विना कुनै सामाजिक, जातीय वा आर्थिक भेदभाव सबै सदस्यहरूलाई समान वित्तीय अवसर प्रदान गर्नु।
• ४. सदस्यहरूबीच एकले अर्कोलाई सहयोग गर्ने भावनाको विकास गराउँदै नाफालाई समान रूपमा वितरण गर्नु।

चेकको कारोबारमा मुख्यतया तीन पक्षहरू संलग्न हुन्छन्: ड्रअर (Drawer- चेक लेख्ने व्यक्ति), ड्रई (Drawee- भुक्तानी दिने बैङ्क), र पेयी (Payee- चेकको रकम प्राप्त गर्ने व्यक्ति)। चेकका नियमहरू:

• चेकमा मिति प्रस्ट रूपमा लेखिएको हुनुपर्छ। मिति नभएको वा ६ महिनाभन्दा पुरानो (Date expired) चेक बैङ्कले साट्दैन।
• झिक्न चाहेको रकम अङ्क र अक्षर दुवैमा प्रस्ट र मेल खाने गरी लेखिएको हुनुपर्छ।
• चेक काट्ने व्यक्तिको हस्ताक्षर बैङ्कको रेकर्डमा भएको हस्ताक्षरसँग हुबहु मिल्नुपर्छ।
• चेकमा केरमेट (Overwriting) गर्नु हुँदैन, गर्नै परेमा सो ठाउँमा पुनः स्पष्ट हस्ताक्षर गर्नुपर्छ।

प्रतीतपत्र (Letter of Credit) विशेषगरी अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारमा प्रयोग हुने बैङ्किङ उपकरण हो। यसमा आयातकर्ताको बैङ्कले निर्यातकर्ताको बैङ्कलाई एउटा लिखित प्रत्याभूति वा ‘आदेश’ पठाउँछ। सो पत्रमा “यदि निर्यातकर्ताले सम्झौता बमोजिमको सामान पठाएर आवश्यक कागजात पेस गरेमा, हामी उक्त सामानको मूल्य बराबरको रकम भुक्तानी गर्नेछौँ” भनी ग्यारेन्टी दिइएको हुन्छ। यसरी एउटा बैङ्कले अर्को बैङ्कलाई निश्चित सर्त पूरा भएपछि भुक्तानी दिनु भनी ग्यारेन्टीसहितको आदेश दिने भएकाले प्रतीतपत्रलाई बैङ्क आदेश भनिएको हो।

• मोबाइल बैङ्किङ: स्मार्ट फोनमा सम्बन्धित बैङ्कको एप्लिकेशन (App) डाउनलोड गरी वा SMS को माध्यमबाट आफ्नो खाताको जानकारी लिने, रकम पठाउने र बिल भुक्तानी गर्ने सुविधालाई मोबाइल बैङ्किङ भनिन्छ। यो अत्यन्तै सहज र हात-हातमै बैङ्क भएको महसुस गराउने प्रविधि हो।
• ई-बैङ्किङ (इन्टरनेट बैङ्किङ): इन्टरनेटको पहुँच भएको कम्प्युटर वा ल्यापटपबाट बैङ्कको आधिकारिक वेबसाइट (Web portal) मा लगइन गरेर गरिने विद्युतीय बैङ्किङ कारोबार ई-बैङ्किङ हो। यसबाट ठुलो परिमाणको रकम ट्रान्सफर गर्न र विस्तृत खाता विवरण (Statement) हेर्न सजिलो हुन्छ।

कुनै एक स्थानबाट अर्को स्थान वा एउटा देशबाट अर्को देशमा बैङ्क, वित्तीय संस्था वा मनि ट्रान्सफर एजेन्सीमार्फत वैधानिक रूपमा रकम पठाउने कार्यलाई विप्रेषण (Remittance) भनिन्छ। विप्रेषणका प्रकारहरू:

• १. स्वदेशी विप्रेषण (Domestic Remittance): एउटै देशको सिमानाभित्र एक सहरबाट अर्को सहर वा गाउँमा रकम पठाउने कार्य। (जस्तै: काठमाडौंबाट हुन्डी वा बैङ्कमार्फत पोखरा पैसा पठाउनु)।
• २. विदेशी विप्रेषण (Foreign Remittance): रोजगारी वा व्यापारको सिलसिलामा एउटा देशबाट अर्को देशमा पैसा पठाउने कार्य। (जस्तै: वैदेशिक रोजगारीमा कतार गएको नेपालीले नेपालको बैङ्कमा पैसा पठाउनु)। यो देशमा विदेशी मुद्रा भित्र्याउने प्रमुख स्रोत हो।

केन्द्रीय बैङ्कको परिचय: देशको मौद्रिक प्रणालीको केन्द्रबिन्दु, बैङ्कहरूको पनि बैङ्क र देशको समग्र वित्तीय अवस्थालाई सन्तुलित राख्न स्थापना भएको सर्वोच्च निकायलाई केन्द्रीय बैङ्क भनिन्छ। यसले नाफा कमाउने उद्देश्य नराखी देशको मौद्रिक नीति निर्माण र वित्तीय संस्थाहरूको नियमन गर्ने कार्य गर्छ। नेपालको सन्दर्भमा नेपाल राष्ट्र बैङ्क नै केन्द्रीय बैङ्क हो, जसको स्थापना वि.सं. २०१३ सालमा भएको थियो।

केन्द्रीय बैङ्कका प्रमुख कार्यहरू:

• १. मुद्रा निष्कासन गर्ने: देशमा चलनचल्तीमा आउने कागजी नोट तथा सिक्काहरू छाप्ने र बजारमा पठाउने एकाधिकार केन्द्रीय बैङ्कलाई मात्र हुन्छ।
• २. सरकारको बैङ्क: यसले सरकारको वित्तीय सल्लाहकार र एजेन्टको रूपमा काम गर्छ। सरकारी खाताको सञ्चालन गर्ने र सरकारलाई ऋण उठाउन मद्दत गर्छ।
• ३. बैङ्कहरूको बैङ्क: देशमा सञ्चालन हुने सम्पूर्ण वाणिज्य बैङ्क तथा वित्तीय संस्थाहरूलाई लाइसेन्स दिने, नियमन गर्ने र सङ्कटको बेला ऋण दिएर उद्धार गर्ने काम गर्दछ।
• ४. साख (कर्जा) नियन्त्रण: बजारमा पैसाको मात्रा धेरै भएर महँगी बढ्न नदिन वा पैसाको अभाव हुन नदिन ब्याजदर र बैङ्कदर परिवर्तन गरी कर्जाको नियन्त्रण गर्छ।
• ५. विदेशी विनिमय नियन्त्रण: विदेशी मुद्राको विनिमय दर तोक्ने र देशको विदेशी मुद्राको सञ्चिति सुरक्षित राख्ने काम गर्छ।

वाणिज्य बैङ्कको परिचय: नेपाल राष्ट्र बैङ्कबाट ‘क’ वर्गको इजाजतपत्र प्राप्त गरी छोटो र मध्यम अवधिको व्यावसायिक कर्जा प्रवाह गर्ने नाफामूलक वित्तीय संस्थालाई वाणिज्य बैङ्क भनिन्छ। यसले सर्वसाधारणको निक्षेप स्वीकार गर्ने र व्यापार व्यवसायमा लगानी गर्ने मुख्य कार्य गर्छ। नेपालको पहिलो वाणिज्य बैङ्क ‘नेपाल बैङ्क लिमिटेड’ हो।

वाणिज्य बैङ्कका कार्यहरू:

• १. निक्षेप स्वीकार गर्नु: सर्वसाधारण तथा सङ्घसंस्थाहरूबाट चल्ती, बचत, र मुद्दती खातामार्फत निक्षेप (पैसा) सङ्कलन गर्नु यसको प्राथमिक कार्य हो।
• २. कर्जा प्रदान गर्नु: सङ्कलित निक्षेपलाई कृषि, उद्योग, व्यापार र व्यक्तिहरूलाई विभिन्न प्रकारका ऋण (जस्तै: घर कर्जा, व्यापारिक कर्जा, ओभरड्राफ्ट) को रूपमा प्रदान गर्नु।
• ३. साखको सिर्जना गर्नु: थोरै प्राथमिक निक्षेपको आधारमा कर्जा प्रवाह गर्दै बैङ्किङ प्रणालीमार्फत अर्थतन्त्रमा धेरै गुणा बढी साख (रकम) को सिर्जना गर्नु।
• ४. रकम स्थानान्तरण र भुक्तानी: एटिएम, चेक, ड्राफ्ट र विद्युतीय बैङ्किङमार्फत ग्राहकको रकम एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा पठाउने र भुक्तानी गरिदिने सुविधा दिनु।
• ५. एजेन्सी कार्य गर्नु: ग्राहकको आदेशमा लाभांश उठाइदिने, सेयरको कारोबार गरिदिने र बिमाको प्रिमियम बुझाइदिने जस्ता काम प्रतिनिधिको रूपमा गर्नु।

बिमा गर्नुको कारण: मानव जीवन र व्यवसायमा पाइला-पाइलामा अनिश्चितता र जोखिम लुकेको हुन्छ। आगलागी, दुर्घटना, रोगब्याधी वा मृत्यु जस्ता घटनाले ठुलो आर्थिक क्षति पुर्याउन सक्छन्। यस्ता सम्भावित जोखिमहरूबाट हुने आर्थिक नोक्सानीको भार बिमा कम्पनीलाई हस्तान्तरण गरी आफू आर्थिक रूपमा सुरक्षित हुनका लागि बिमा गरिन्छ।

बिमाका मुख्य प्रकारहरू:

• १. जीवन बिमा (Life Insurance): मानिसको आयु वा ज्यानसँग सम्बन्धित बिमालाई जीवन बिमा भनिन्छ। यसमा बिमितले निश्चित अवधि वा जीवनभरका लागि प्रिमियम बुझाउँछ। यदि बिमा अवधिसम्म बिमित जीवितै रहेमा उसले बोनससहित रकम पाउँछ, र मृत्यु भएमा उसको आश्रित परिवारले उक्त रकम पाउँछ। यसले सुरक्षा र बचत दुवैको काम गर्छ।
• २. निर्जीवन बिमा (Non-life Insurance): ज्यानबाहेक अन्य भौतिक सम्पत्ति र दायित्वको सुरक्षणका लागि गरिने बिमा हो। यसमा गाडी, घर, कलकारखाना वा सामानको दुर्घटना, चोरी वा आगलागीबाट हुने क्षतिको मात्र भरपाइ गरिन्छ। यदि क्षति भएन भने प्रिमियम फिर्ता हुँदैन।
• ३. पुनर्बिमा (Reinsurance): एउटा बिमा कम्पनीले आफूले जिम्मा लिएको ठुलो जोखिम एक्लै वहन गर्न नसक्ने अवस्थामा उक्त जोखिमको केही प्रतिशत अर्को ठुलो बिमा कम्पनीलाई हस्तान्तरण गर्ने कार्यलाई पुनर्बिमा भनिन्छ। यसले बिमा कम्पनीलाई नै टाट पल्टिनबाट जोगाउँछ।

बैङ्किङ कारोबारलाई सहज, सुरक्षित र छिटोछरितो बनाउन प्रयोग गरिने साधनहरू नै बैङ्किङ उपकरण हुन्। प्रमुख पाँच बैङ्किङ उपकरणहरू निम्न छन्:

• १. चेक (Cheque): बैङ्कमा खाता भएको व्यक्तिले आफ्नो खाताबाट नगद झिक्न वा अरू कसैलाई भुक्तानी दिन प्रयोग गरिने छाँपिएको आदेशपत्र हो।
• २. बैङ्क ड्राफ्ट (Bank Draft): एउटा बैङ्कले आफ्नो अर्को शाखा वा अर्को बैङ्कलाई तोकिएको व्यक्तिको नाममा निश्चित रकम भुक्तानी दिनु भनी काटेको सुरक्षित चेक जस्तै उपकरण हो। यो कहिल्यै बाउन्स हुँदैन।
• ३. प्रतीतपत्र (Letter of Credit – L/C): अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारमा आयातकर्ताको अनुरोधमा बैङ्कले निर्यातकर्तालाई सामान पठाएबापत रकम भुक्तानी हुने ग्यारेन्टी दिने पत्र हो।
• ४. एटिएम/डेबिट कार्ड (ATM/Debit Card): प्लास्टिकको चुम्बकीय कार्ड जसको मद्दतले खातावालाले बैङ्कमा नगईकनै मेसिनबाट जुनसुकै बेला नगद झिक्न सक्छ।
• ५. विद्युतीय बैङ्किङ (E-Banking/Mobile Banking): इन्टरनेट वा मोबाइल एपको माध्यमबाट घरमै बसेर पैसा पठाउने र कारोबार हेर्ने सफ्टवेयर उपकरण हो।

यी उपकरणहरूको आवश्यकता:

• ठुलो परिमाणमा नगद बोकेर हिँड्दा हुने चोरी वा लुटपाटको जोखिम हटाउन।
• व्यापारिक कारोबारको भुक्तानी तुरुन्त र विश्वसनीय ढङ्गले गर्न।
• बैङ्कको शाखा धाउनुपर्ने बाध्यता हटाई समय र श्रमको बचत गर्न।
• अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारमा दुई देशका व्यापारीबिच विश्वासको वातावरण सिर्जना गर्न।

बिमाको परिचय: मानव जीवन र भौतिक सम्पत्तिमाथि भविष्यमा आइपर्न सक्ने अनिश्चित जोखिम तथा दुर्घटनाबाट हुने आर्थिक नोक्सानीलाई कम गर्न स्थापना भएका वित्तीय संस्थाहरूलाई बिमा कम्पनी भनिन्छ। मानिसले आफ्नो सम्भावित जोखिम बिमा कम्पनीलाई हस्तान्तरण गर्न निश्चित रकम (प्रिमियम) बुझाउँछन् भने कम्पनीले सोको सट्टामा क्षतिपूर्ति दिने ग्यारेन्टी दिन्छ।

बिमाका कार्यहरू: बिमाका प्रमुख छ कार्यहरूलाई प्राथमिक र सहायक गरी दुई भागमा बाँडेर यसरी बयान गर्न सकिन्छ:
प्राथमिक कार्यहरू:

• १. जोखिमको हस्तान्तरण (Risk Transfer): व्यक्ति वा संस्थाले आफूले एक्लै धान्न नसक्ने ठुला जोखिमहरू बिमा कम्पनीको जिम्मामा दिएर आफू सुरक्षित हुने कार्य गर्छ।
• २. साझा कोषको निर्माण (Creation of Common Pool): जोखिम बाँडफाँड गर्न धेरै व्यक्तिहरूबाट प्रिमियम उठाएर एउटा साझा कोष खडा गरिन्छ र जसलाई नोक्सानी पर्छ उसैलाई सोही कोषबाट राहत दिइन्छ।
• ३. आर्थिक निश्चितता (Provide Certainty): भविष्यमा हुनसक्ने दुर्घटनालाई रोक्न नसके पनि त्यसबाट हुने आर्थिक क्षतिको पूर्ति हुने निश्चितता प्रदान गरी मानिसलाई ढुक्क बनाउँछ।

सहायक कार्यहरू:

• ४. पुँजी निर्माण र परिचालन (Capital Formation): लाखौँ बिमितहरूबाट सङ्कलन गरिएको सानो-सानो प्रिमियमलाई जम्मा गरी विशाल पुँजी निर्माण गर्ने र त्यसलाई देशको उत्पादनशील क्षेत्रमा लगानी गर्ने कार्य गर्छ।
• ५. सचेतना जगाउने (Creating Awareness): सम्भावित दुर्घटना, आगलागी वा रोगब्याधीबाट कसरी बच्ने र नोक्सानी कसरी कम गर्ने भन्ने विषयमा बिमा कम्पनीहरूले समाजमा जनचेतना फैलाउँछन्।
• ६. रोजगारी सिर्जना (Employment Generation): बिमा क्षेत्रले प्रत्यक्ष रूपमा कार्यालयका कर्मचारीहरू र अप्रत्यक्ष रूपमा हजारौँ बिमा अभिकर्ता (एजेन्ट) हरूलाई रोजगारीको अवसर दिलाउँछ।

जीवन बिमाको अर्थ: मानिसको आयु वा ज्यानसँग सम्बन्धित जोखिमलाई समेटेर बिमा कम्पनी र बिमित व्यक्तिबीच गरिने सम्झौतालाई जीवन बिमा भनिन्छ। यसमा बिमितले निश्चित समयावधिसम्म प्रिमियम बुझाउँछ। यदि बिमा अवधि सकिएसम्म बिमित जीवितै रहेमा उसैले र बिचमै मृत्यु भएमा उसका परिवारले एकमुष्ट रकम प्राप्त गर्छन्。

जीवन बिमाका प्रकारहरू: यसका मुख्य प्रकारहरू आजीवन जीवन बिमा, म्यादी जीवन बिमा, सर्वव्यापी जीवन बिमा र सावधिक जीवन बिमा हुन्। तीमध्ये कुनै दुईको व्याख्या तल गरिएको छ:

• १. आजीवन जीवन बिमा (Whole Life Insurance): यस्तो बिमा योजनामा बिमितले तोकिएको अवधिसम्म प्रिमियम बुझाउँछ तर उसले आफ्नो जीवनकालमा उक्त रकम फिर्ता पाउँदैन। बिमितको मृत्युपश्चात् मात्र उसको परिवार वा इच्छाइएको व्यक्तिले एकमुष्ट रकम प्राप्त गर्छन्। आफ्नो मृत्युपछि परिवारलाई आर्थिक सङ्कट नपरोस् भन्ने मुख्य उद्देश्यले यो बिमा गरिन्छ।
• २. सावधिक जीवन बिमा (Endowment Life Insurance): यो सबैभन्दा बढी रुचाइएको बिमा हो जसमा निश्चित अवधि (जस्तै: १५ वा २० वर्ष) तोकिएको हुन्छ। बिमितले उक्त अवधिसम्म किस्ता तिर्दछ। अवधि पूरा भएपछि बिमित आफैँले बिमाङ्क रकम र बोनस प्राप्त गर्छ। यदि अवधि पूरा नहुँदै मृत्यु भएमा परिवारलाई सो रकम दिइन्छ। यसले मृत्युपछिको सुरक्षा र जीवित छँदाको बचत दुवैको काम गर्छ।

• १. प्रतीतपत्र (Letter of Credit – L/C): अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारमा आयातकर्ता र निर्यातकर्ताबीच विश्वास कायम गर्न यो उपकरण प्रयोग गरिन्छ। आयातकर्ताको अनुरोधमा बैङ्कले निर्यातकर्तालाई “तोकिएको सामान पठाएमा रकम भुक्तानी हुनेछ” भनी जारी गरिदिने ग्यारेन्टीपत्र नै प्रतीतपत्र हो।
• २. विद्युतीय कार्ड (Electronic Card): बैङ्कले आफ्ना ग्राहकलाई नगद बोक्ने झन्झटबाट मुक्त गर्न र विद्युतीय भुक्तानी सहज बनाउन दिने प्लास्टिक कार्ड हो। आफ्नो खातामा भएको रकम झिक्ने ‘डेबिट कार्ड’ (Debit Card) र बैङ्कले पत्याएको सीमासम्म ऋणको रूपमा खर्च गर्न मिल्ने ‘क्रेडिट कार्ड’ (Credit Card) यसका मुख्य उदाहरण हुन्।
• ३. विद्युतीय हस्तान्तरण (Electronic Transfer): सूचना प्रविधिको प्रयोग गरी (जस्तै: ई-बैङ्किङ, मोबाइल बैङ्किङ, स्विफ्ट र ABBS) एक बैङ्क खाताबाट अर्को बैङ्क खातामा छिटो, सुरक्षित र भरपर्दो रूपमा रकम पठाउने प्रक्रियालाई विद्युतीय हस्तान्तरण भनिन्छ।
• ४. विप्रेषण (Remittance): कुनै पनि वैधानिक माध्यम (बैङ्क वा मनि ट्रान्सफर एजेन्सी) मार्फत एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा वा विदेशमा कमाएको पैसा स्वदेशमा पठाउने कार्यलाई विप्रेषण भनिन्छ। देशमा विदेशी मुद्रा भित्र्याउने यो एउटा प्रमुख माध्यम हो।

पुँजी बजारको परिचय: कृषि, उद्योग, व्यापार र सरकारलाई आवश्यक पर्ने दीर्घकालीन पुँजी जुटाउन एक वर्षभन्दा बढी अवधिका वित्तीय उपकरणहरू (जस्तै: साधारण सेयर, ऋणपत्र) को खरिदबिक्री हुने बजारलाई पुँजी बजार (Capital Market) भनिन्छ。

मुद्रा बजारसँगको भिन्नता:

• १. अवधि (Duration): मुद्रा बजारमा एक वर्षभन्दा कम अवधिका (अल्पकालीन) उपकरणहरूको कारोबार हुन्छ भने पुँजी बजारमा एक वर्षभन्दा बढी (दीर्घकालीन) उपकरणहरूको कारोबार हुन्छ।
• २. जोखिम (Risk): मुद्रा बजारमा लगानी गरिएको रकम छिट्टै नगदमा परिणत हुने र बढी सुरक्षित हुने भएकाले जोखिम कम हुन्छ। तर, पुँजी बजारमा लामो समय कुर्नुपर्ने र बजार मूल्य तलमाथि हुने भएकाले जोखिम र प्रतिफल दुवै बढी हुन्छ।
• ३. नियमन (Regulation): मुद्रा बजारको नियमन र नियन्त्रण देशको केन्द्रीय बैङ्क (नेपाल राष्ट्र बैङ्क) ले गर्दछ भने पुँजी बजारको नियमन नेपाल धितोपत्र बोर्ड (SEBON) ले गर्दछ।
• ४. उपकरणहरू (Instruments): ट्रेजरी बिल, बैङ्क स्वीकृति, वाणिज्य पत्र आदि मुद्रा बजारका उपकरण हुन् भने साधारण सेयर, अग्राधिकार सेयर, डिबेन्चर आदि पुँजी बजारका उपकरण हुन्।