पाठ ६: आर्थिक वृद्धि, मानव विकास तथा दिगो विकास अवधारणा (Aarthik Briddhi, Manab Bikas tatha Digo Bikas Abadharana)

(क) आर्थिक वृद्धिको अर्थ लेख्नुहोस्।

उत्तर: सामान्य अर्थमा, वृद्धि भनेको आकार वा परिमाणमा थप हुनु हो, जसलाई भौतिक परिवर्तनको अवस्थाका रूपमा बुझिन्छ र परिमाणात्मक रूपमा मापन गर्न सकिन्छ। आर्थिक वृद्धि (Economic Growth) भनेको कुनै निश्चित अवधिमा देशको कुल राष्ट्रिय आय (Gross National Income) बढ्नु हो। व्यापक अर्थमा, कुल राष्ट्रिय उत्पादन, कुल रोजगार, कुल उपभोग, कुल बजार माग, निर्यात, बचत र लगानी जस्ता आर्थिक सूचकहरूको आकारमा वृद्धि हुनु नै आर्थिक वृद्धि हो। आर्थिक वृद्धिको वास्तविक अर्थ बुझ्नका लागि तीन तत्त्वहरू आवश्यक पर्छन्: १) प्रक्रिया, २) वास्तविक राष्ट्रिय आय, र ३) दीर्घकाल।

(ख) आर्थिक विकास भनेको के हो? उल्लेख गर्नुहोस्।

उत्तर: आर्थिक विकास (Economic Development) आर्थिक वृद्धिभन्दा फराकिलो अवधारणा हो। यसले कुल राष्ट्रिय आयमा भएको वृद्धिसँगै देशको सामाजिक, राजनीतिक, तथा संरचनात्मक परिवर्तनहरूलाई पनि समेट्छ। आर्थिक विकासमा प्रतिव्यक्ति आयमा वृद्धि, गरिबी न्यूनीकरण, जीवनस्तरमा सुधार, शिक्षा र स्वास्थ्यमा पहुँच, र रोजगारीका अवसरहरूमा विस्तार जस्ता गुणात्मक पक्षहरू समावेश हुन्छन्। छोटकरीमा, आर्थिक वृद्धि परिमाणात्मक हुन्छ भने आर्थिक विकास गुणात्मक र संरचनात्मक सुधारसहितको वृद्धि हो।

(ग) पछिल्ला केही वर्षको नेपालको आर्थिक वृद्धिदर उल्लेख गर्नुहोस्।

उत्तर: नेपालको आर्थिक वृद्धिदर विभिन्न आर्थिक वर्षहरूमा उतारचढावपूर्ण रहेको छ। पछिल्ला केही वर्षको तथ्याङ्क यसप्रकार छ:

(स्रोत: आर्थिक सर्वेक्षण, अर्थ मन्त्रालय, नेपाल सरकार)

(घ) मानव विकासलाई परिभाषित गर्नुहोस्।

उत्तर: सामान्य अर्थमा, मानव विकास (Human Development) भनेको मानिसको सर्वाङ्गीण विकास हो। यो मानिसको स्वतन्त्रता र अवसरमा वृद्धि गरी उनीहरूको कल्याणमा सुधार गर्ने प्रक्रिया हो। यस अवधारणा अनुसार, विकासको केन्द्रमा मानिस हुनुपर्छ। गुणस्तरीय शिक्षा, स्वास्थ्य, सभ्य समाज, स्वच्छ वातावरण, मानव अधिकार, पौष्टिक खाना, र मर्यादित जीवनयापन जस्ता पक्षहरू मानव विकासका आधार हुन्। राज्यले यी अवसरहरू सिर्जना गर्ने र व्यक्ति स्वयंले ती प्राप्त गर्न सक्षम बन्नु नै मानव विकासको सार हो।

(ङ) मानव विकास भनेको के हो? यसका सूचकाङ्कहरूको व्याख्या गर्नुहोस्।

उत्तर: मानव विकास मानवीय जीवनको समृद्धिमा केन्द्रित अवधारणा हो, न कि केवल अर्थव्यवस्थाको समृद्धिमा। यो जनता, उनीहरूको अवसर र छनोटमा केन्द्रित हुन्छ। संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय विकास कार्यक्रम (UNDP) ले सन् १९९० देखि मानव विकास मापनका लागि मानव विकास सूचकाङ्क (Human Development Index – HDI) प्रयोग गर्दै आएको छ, जसका तीन प्रमुख आयामहरू छन्:

• लामो र स्वस्थ जीवन: जन्मदाको औसत आयु (Life Expectancy at Birth) द्वारा मापन गरिन्छ।
• ज्ञानमा पहुँच: विद्यालय जाने औसत वर्ष र अपेक्षित वर्षहरू (Mean and Expected Years of Schooling) द्वारा मापन गरिन्छ।
• मर्यादित जीवनस्तर: प्रतिव्यक्ति कुल राष्ट्रिय आय (Gross National Income per Capita) द्वारा मापन गरिन्छ।

HDI को मान ० देखि १ को बीचमा हुन्छ। ०.८०० भन्दा माथि ‘अति उच्च’, ०.७०० देखि ०.७९९ सम्म ‘उच्च’, ०.५५० देखि ०.६९९ सम्म ‘मध्यम’ र ०.५५० भन्दा कमलाई ‘न्यून’ मानव विकास भएको मानिन्छ।

(च) दिगो विकास भनेको के हो? यसका तीन आयामहरूको चर्चा गर्नुहोस्।

उत्तर: दिगो विकास (Sustainable Development) भनेको वर्तमान पुस्ताका आवश्यकताहरू पूरा गर्दा भावी पुस्ताको आवश्यकतासँग सम्झौता नगरी गरिने विकास हो। यसले प्राकृतिक स्रोत र साधनको संरक्षण गर्दै विकास कार्यलाई निरन्तरता दिन्छ। दिगो विकासले वातावरणीय संरक्षण, सामाजिक समानता, र आर्थिक वृद्धिलाई सँगसँगै अगाडि बढाउँछ। यसका तीन प्रमुख आयामहरू (Three Dimensions) निम्न छन्:

• आर्थिक आयाम (Economic): नाफामुखी र स्रोतको कुशल प्रयोग गरी आर्थिक स्थायित्व र वृद्धि हासिल गर्नु।
• सामाजिक आयाम (Social): सबै नागरिकका लागि समान अवसर, सामाजिक न्याय, र गुणस्तरीय जीवन सुनिश्चित गर्नु।
• वातावरणीय आयाम (Environmental): प्राकृतिक स्रोतहरूको संरक्षण, प्रदूषण नियन्त्रण र जैविक विविधताको रक्षा गर्नु।

(छ) दिगो विकासका पाँच स्तम्भहरूको व्याख्या गर्नुहोस्।

उत्तर: दिगो विकासका लक्ष्यहरू (SDGs) हासिल गर्नका लागि ५ ‘P’ को अवधारणालाई स्तम्भका रूपमा लिइन्छ, जो निम्नानुसार छन्:

• मानव (People): सबै प्रकारका गरिबी र भोकमरीको अन्त्य गरी सबै मानिसलाई मर्यादित र समान जीवन सुनिश्चित गर्ने।
• पृथ्वी (Planet): प्राकृतिक स्रोत र वातावरणको संरक्षण गरी जलवायु परिवर्तनबाट पृथ्वीलाई जोगाउने।
• समृद्धि (Prosperity): प्रकृतिसँग सामञ्जस्यता कायम गरी सबैका लागि समृद्ध र समुन्नत जीवन सुनिश्चित गर्ने।
• शान्ति (Peace): शान्तिपूर्ण, न्यायपूर्ण र समावेशी समाजको प्रवर्द्धन गर्ने।
• साझेदारी (Partnership): दिगो विकासका लक्ष्यहरू कार्यान्वयन गर्न विश्वव्यापी साझेदारीलाई सशक्त बनाउने।

(ज) दिगो विकासको कार्यान्वयनका लागि नेपाल सरकारले चालेका कदमहरूको विश्लेषण गर्नुहोस्।

उत्तर: दिगो विकासको कार्यान्वयनका लागि नेपाल सरकारले विभिन्न कदमहरू चालेको छ, जसमध्ये प्रमुख यसप्रकार छन्:

• संस्थागत विकास: दिगो विकास लक्ष्यहरूलाई राष्ट्रिय योजनाहरूमा समावेश गरी कार्यान्वयन गर्न राष्ट्रिय योजना आयोगले संयोजनकारी भूमिका खेलेको छ।
• वातावरणीय प्रभाव मूल्याङ्कन (EIA): ठूला विकास आयोजनाहरू सञ्चालन गर्नुअघि वातावरणीय प्रभाव मूल्याङ्कनलाई अनिवार्य गरिएको छ।
• संरक्षण कार्यक्रम: संवेदनशील क्षेत्र, प्राकृतिक तथा सांस्कृतिक सम्पदाहरूको पहिचान र संरक्षणमा जोड दिइएको छ।
• प्रदूषण नियन्त्रण: वातावरणीय प्रदूषण नियन्त्रणका लागि नीति तथा मापदण्डहरू बनाइएको छ।
• जनचेतना अभिवृद्धि: दिगो विकासको महत्त्वबारे जनचेतना फैलाउन विभिन्न कार्यक्रमहरू सञ्चालन गरिएका छन्।