एकाइ ६: हाम्रो पृथ्वी (Hamro Prithvi)
पाठ ११: नक्सा कार्य (naksa karya)
यस पाठमा पढ्नुहोस्
१. नक्सा भनेको के हो? नक्साका आधारभूत तत्त्व के के हुन्?
उत्तर: पृथ्वीको कुनै अंश वा पूरै भाग कागज वा अन्य वस्तुमा निश्चित नापसहित उतारिएको आकृतिलाई नक्सा भनिन्छ। यो पृथ्वीको सतहको प्रतीकात्मक प्रतिनिधित्व हो, जसले भौगोलिक जानकारीलाई सरल र स्पष्ट रूपमा देखाउँछ। सफल नक्सा कार्य (naksa karya) का लागि यसका आधारभूत तत्त्वहरूलाई बुझ्नु जरुरी हुन्छ। नक्साका आधारभूत तत्त्वहरू निम्न छन्:
- (क) दिशा (Direction): नक्सामा उत्तर दिशा सामान्यतया देखाइएको हुन्छ, जसको आधारमा अन्य दिशाहरू पत्ता लगाउन सकिन्छ।
- (ख) सङ्केत (Symbol/Legend): नक्सामा प्रयोग भएका रङ, रेखा, र चिह्नहरूले के जनाउँछन् भनेर व्याख्या गरिएको सूची।
- (ग) स्केल वा नापो (Scale): नक्सामा देखाइएको दूरी र जमिनको वास्तविक दूरीबीचको अनुपात।
२. कार्टोग्राफी (Cartography) भनेको के हो?
उत्तर: कार्टोग्राफी भनेको नक्सा बनाउने विज्ञान र कला हो। यसमा नक्साको डिजाइन, निर्माण, र अध्ययन गर्ने सम्पूर्ण प्रक्रियाहरू समावेश हुन्छन्।
३. नक्साको उपयोगिताबारे चर्चा गर्नुहोस्।
उत्तर: नक्सा भौगोलिक तथा राजनीतिक तथ्यहरूको प्रस्तुति हो। नक्सामा सङ्केतको सहायताले विभिन्न तथ्य र तथ्याङ्क सही ढङ्गबाट प्रस्तुत गरिएको हुन्छ। वर्तमान समयमा भौगोलिक सूचना र तथ्याङ्कहरूको प्रस्तुतिका लागि नक्सा कार्य (naksa karya) आवश्यक छ। नक्साको उपयोगितालाई निम्न बुँदामा चर्चा गर्न सकिन्छ:
- यसमा सिमाना, भौगोलिक स्वरूप, उचाइ, वनस्पति, बस्ती, खनिज, वन, माटो, जनसङ्ख्या वितरण, धार्मिक स्थल र सम्पदा, बाली र उत्पादन, विकासका पूर्वाधार आदि देखाउन सकिन्छ।
- जग्गाको किनबेच, सैन्य प्रयोजन लगायत विभिन्न कामका लागि नक्सा अति आवश्यक मानिन्छ।
- यातायात, पर्यटन, योजना निर्माण, र विपद् व्यवस्थापन जस्ता क्षेत्रमा यसको महत्त्वपूर्ण भूमिका हुन्छ।
- तसर्थ, नक्साको उपयोगिता आधुनिक सन्दर्भमा धेरै नै रहेको छ।
४. नक्सा कोर्ने विधि उल्लेख गर्दै तरीकासमेत प्रस्तुत गर्नुहोस्।
उत्तर: नक्सा कोर्ने तथा उतार्ने विभिन्न विधि वा तरिका प्रचलनमा रहेका छन्। विभिन्न विधि तथा तरिकामध्ये केही प्रमुख निम्नानुसार उल्लेख गरिएका छन्:
- (क) स्वतन्त्र नक्साङ्कन विधि: वास्तविक नक्सालाई हेर्दै स्वतन्त्र रूपमा आकृति कोर्ने काम स्वतन्त्र नक्साङ्कन विधि हो। पटक पटकको प्रयासपछि यो विधिबाट दुरुस्त नक्सा बनाउन सकिन्छ। शिक्षण क्षेत्रमा यसै विधिबाट नक्सा बनाउने गरिन्छ।
- (ख) ट्रेसिङ विधि: यस विधिमा वास्तविक नक्सामाथि ट्रेसिङ पेपर राखेर उक्त पेपरमा नक्सा बनाइन्छ।
- (ग) कार्बन विधि: नक्साको मुनि कार्बन र पेपर राखेर नक्सामाथि सिसाकलम वा अन्य कलमले कोरेर यस विधिबाट नक्सा बनाइन्छ।
- (घ) टेम्प्लेट विधि: नक्सालाई पातलो कागज वा काठमा उतारेर उक्त कागज वा काठलाई काटेर फ्रेम बनाइन्छ। उक्त फ्रेमलाई कागजमाथि राखेर वरिपरिबाट कोरेर नक्सा बनाइन्छ। दृष्टिविहीनका लागि यो विधि उपयोगी हुन्छ।
- (ङ) ग्राफिक विधि: यसमा पहिला वास्तविक नक्सामाथि ग्राफ तयार पारिन्छ। नक्साको फैलावट र आकारप्रकारका आधारमा वर्ग बनाई नक्सा तयार पारिन्छ।
- (च) जिपिएस (GPS) र जिआईएस (GIS) विधि: यी विधिहरू आधुनिक नक्सा बनाउने विधि हुन्। कम्प्युटरमा सेटेलाइट र सफ्टवेयरका माध्यमबाट नक्सा बनाउन यसको प्रयोग हुन्छ।
५. नक्सा र चित्रबीचका भिन्नता लेख्नुहोस्।
उत्तर: नक्सा र चित्रबीचका प्रमुख भिन्नताहरू निम्न छन्:
| विषय | नक्सा (Map) | चित्र (Picture/Drawing) |
|---|---|---|
| नापो/स्केल | निश्चित नाप वा स्केल प्रयोग गरिएको हुन्छ। | कुनै निश्चित नाप वा स्केल हुँदैन, फरक-फरक हुन सक्छ। |
| सङ्केत | अन्तर्राष्ट्रिय प्रचलन अनुसारका निश्चित सङ्केत प्रयोग गरिन्छ। | कुनै निश्चित सङ्केत प्रयोग गरिएको हुँदैन, कलाकारको कल्पनामा आधारित हुन्छ। |
| प्रस्तुति | भौगोलिक र राजनीतिक तथ्यको प्रस्तुति हो। | सिर्जनात्मक र कलात्मक प्रस्तुति हो। |
| उद्देश्य | जानकारी, स्थान पहिचान, र विश्लेषण गर्नु हो। | भावना, सौन्दर्य, वा विचार व्यक्त गर्नु हो। |
अर्को पाठ पढ्नुहोस्
पाठ १२: नक्सा सम्बन्धी आधुनिक प्रविधियो पनि पढ्नुहोस्
कुनै प्रश्न वा सुझाव छ भने, हामीलाई सम्पर्क गर्नुहोस्।
Contact Us