पाठ ५: अन्तरप्रादेशिक सम्बन्धका आयामहरू (Antarpradeshik Sambandhaka Aayamharu)

(क) अन्तरप्रदेशको अवधारणा स्पष्ट पार्नुहोस्।

उत्तर: नेपालको सङ्घीय संरचनामा, अन्तरप्रदेश सम्बन्ध (Inter-provincial Relations) को अवधारणाले प्रदेशहरू बिचको आपसी निर्भरता, सहकार्य र समन्वयलाई जनाउँछ। नेपालका सातै प्रदेशहरू प्राकृतिक स्रोत, वातावरण, सामाजिक-सांस्कृतिक विविधता र आर्थिक क्रियाकलापका आधारमा एकअर्कासँग जोडिएका छन्। प्रदेशहरूको सिमाना नदी र जलाधार क्षेत्रबाट निर्धारण गरिएकाले पानी जस्ता साझा प्राकृतिक स्रोतको उपयोगमा समन्वय आवश्यक पर्दछ। त्यसैगरी, एक प्रदेशबाट अर्को प्रदेशमा व्यक्ति, वस्तु, सेवा र सूचनाको सहज आवागमनका लागि पनि आपसी समझदारी चाहिन्छ। यी सबै अन्तरनिर्भरतालाई सामञ्जस्यपूर्ण ढङ्गले व्यवस्थापन गरी राष्ट्रिय एकता र सामूहिक विकासलाई प्रवर्धन गर्न अन्तरप्रदेश सम्बन्धको अवधारणा ल्याइएको हो।

(ख) नेपालमा अन्तरप्रादेशिक सम्बन्धमा भएको कानुन व्यवस्थाको औचित्यलाई पुष्टि गर्नुहोस्।

उत्तर: नेपालमा अन्तरप्रादेशिक सम्बन्धलाई सुमधुर बनाउन संवैधानिक र कानुनी व्यवस्थाहरू गरिएका छन्, जसको औचित्य महत्त्वपूर्ण छ। नेपालको संविधानको धारा २३२ ले सङ्घ, प्रदेश र स्थानीय तहबिचको सम्बन्ध सहकारिता, सहअस्तित्व र समन्वयको सिद्धान्तमा आधारित हुने व्यवस्था गरेको छ। यसअन्तर्गत प्रदेश-प्रदेश बिचको सम्बन्धका लागि निम्न व्यवस्थाहरू छन्:

• एक प्रदेशले अर्को प्रदेशको कानुनी व्यवस्था वा न्यायिक एवं प्रशासकीय निर्णय वा आदेशको कार्यान्वयनमा सहयोग गर्नुपर्नेछ।
• एक प्रदेशले अर्को प्रदेशसँग साझा चासो, सरोकार र हितका विषयमा सूचना आदान-प्रदान गर्न, परामर्श गर्न र आपसी सहयोग विस्तार गर्न सक्नेछ।
• एक प्रदेशले अर्को प्रदेशका बासिन्दालाई आफ्नो प्रदेशको कानुनबमोजिम समान सुरक्षा, व्यवहार र सुविधा उपलब्ध गराउनुपर्नेछ।

यी व्यवस्थाहरूले प्रदेशहरू बिचमा हुन सक्ने विवादलाई रोक्न, नागरिकहरूले देशभर समान अधिकार र सुविधा पाऊन् भन्ने सुनिश्चित गर्न, र समग्रमा सङ्घीय प्रणाली (Federal System) लाई बलियो बनाउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्।

(ग) प्राकृतिक साधन स्रोतको संरक्षण, संवर्धन र उपयोग नीतिका मुख्य बुँदा उल्लेख गर्नुहोस्।

उत्तर: प्राकृतिक साधन स्रोतको संरक्षण, संवर्धन र उपयोग सम्बन्धी नीतिको मुख्य उद्देश्य प्रत्येक प्रदेशको विशिष्ट भौगोलिक र वातावरणीय क्षमताको आधारमा दिगो विकास गर्नु हो। यसका मुख्य बुँदाहरू निम्न छन्:

• विशेषज्ञतामा आधारित कृषि विकास: प्रत्येक प्रदेशलाई वातावरणीय रूपमा उपयुक्त र तुलनात्मक लाभ हुने कृषि उत्पादनमा प्रोत्साहित गर्ने। जस्तै: कर्णाली र सुदूरपश्चिम प्रदेशमा प्राङ्गारिक कृषि, जडीबुटी र फलफूल खेतीमा जोड दिने।
• पर्या-पर्यटनको प्रवर्धन: प्रदेशहरूको प्राकृतिक सौन्दर्य र सांस्कृतिक सम्पदालाई संरक्षण गर्दै पर्यटन विकास गर्ने। जस्तै: गण्डकी प्रदेशमा अतिथि सत्कार र साहसिक पर्यटनलाई प्रवर्धन गर्ने।
• आर्थिक पकेट क्षेत्रको विकास: निश्चित उत्पादनका लागि विशेष क्षेत्रहरू स्थापना गरी औद्योगीकरणलाई बढावा दिने। जस्तै: बागमती प्रदेश र प्रदेश नं. १ मा तरकारी र पोल्ट्री फार्म, तथा प्रदेश नं. २ र लुम्बिनी प्रदेशमा मत्स्यपालन व्यवसायको विस्तार गर्ने।
• वातावरणीय सन्तुलन कायम: आर्थिक क्रियाकलापहरू सञ्चालन गर्दा वातावरणीय संरक्षणलाई प्राथमिकता दिई प्रदेशहरू बिच पारिस्थितिकीय सन्तुलन कायम राख्ने।