एकाइ ७: हाम्रो विगत (Hamro Bigat)
पाठ १: वि.सं. २००७ को क्रान्ति र दिल्ली सम्झौता (B.S. 2007 ko Kranti ra Delhi Samjhauta)
यस पाठमा पढ्नुहोस्
यस पाठमा हामी B.S. 2007 ko Kranti ra Delhi Samjhauta (वि.सं. २००७ को क्रान्ति र दिल्ली सम्झौता) को बारेमा विस्तृत रूपमा अध्ययन गर्नेछौं। यो नेपालको इतिहासमा एक महत्त्वपूर्ण घटना हो जसले १०४ वर्षे जहानियाँ राणा शासनको अन्त्य गरी प्रजातन्त्रको सुरुवात गरेको थियो।
१. दिल्ली सम्झौतालाई त्रिपक्षीय सम्झौता भनिन्छ । किन?
उत्तर: राणा विरोधी जनक्रान्तिका कारण राणाहरू काठमाडौँमा मात्र सीमित हुन पुगेपछि अत्तालिएर मोहन शमशेरले भारतलाई मध्यस्थता गर्न आग्रह गरे। त्यसपछि भारतीय प्रधानमन्त्री जवाहरलाल नेहरूको मध्यस्थतामा वार्ता भयो। यो वार्ता राणा, नेपाली काङ्ग्रेस र राजा त्रिभुवनका बिचमा भएको थियो। यी तीन पक्षका बिचमा वार्ता भई सम्झौता भएकाले दिल्ली सम्झौतालाई त्रिपक्षीय सम्झौता भनिन्छ।
२. प्रजातन्त्र स्थापनाका लागि राजा त्रिभुवनको भूमिकाको समीक्षा गर्नुहोस्।
उत्तर: प्रजातन्त्र स्थापनाका लागि राजा त्रिभुवनको भूमिका निकै महत्त्वपूर्ण र सक्रिय रहेको थियो। वि.सं. १९९३ जेठ २० गते नेपालको पहिलो राजनीतिक दल प्रजा परिषद् गठन भएको थियो। धर्मभक्त माथेमा यस दलका संस्थापक सदस्य थिए। यस दलले राणा विरोधी गतिविधि सञ्चालन गरेको थियो। यस कार्यमा राजा त्रिभुवनले धर्मभक्त माथेमाका माध्यमबाट गोप्य रूपमा आर्थिक र नैतिक समर्थन गरेका थिए। यो कुरा राणाहरूले थाहा पाएपछि राजाका सम्पूर्ण सुविधा कटौती गर्ने र निगरानी गर्ने कार्य गरेका थिए। वि.सं. १९९७ मा चार सहिदलाई मृत्युदण्ड दिइएपछि राणा विरोधी आन्दोलनले तीव्रता पाएको थियो। वि.सं. २००३ मा काङ्ग्रेस र २००६ सालमा कम्युनिस्ट पार्टीको स्थापना भयो। २००७ कार्तिक २१ गते नेपाली काङ्ग्रेसले राणा शासनविरुद्ध सशस्त्र क्रान्ति गर्ने घोषणा गर्यो। यसै समयमा राजा त्रिभुवनले यस क्रान्तिलाई सहयोग गर्ने गरी कार्तिक २३ गते सपरिवार भारतीय विमानद्वारा दिल्ली प्रस्थान गरे। राणाहरू काठमाडौँमा मात्र सीमित भएपछि भारतीय प्रधानमन्त्री जवाहरलाल नेहरूको मध्यस्थतामा राणा, राजा र नेपाली काङ्ग्रेसका बिचमा दिल्ली सम्झौता भयो। तत्पश्चात् राजा त्रिभुवन फागुन ४ गते नेपाल फर्केर ७ गते प्रजातन्त्र स्थापना भएको घोषणा गरे। यसप्रकार प्रजातन्त्र स्थापनाका लागि राजा त्रिभुवनको भूमिका निकै महत्त्वपूर्ण रहेको थियो।
३. दिल्ली सम्झौताका मुख्य बुँदा के-के थिए?
उत्तर: B.S. 2007 ko Kranti ra Delhi Samjhauta को परिणाम स्वरूप भएको दिल्ली सम्झौताका मुख्य बुँदा निम्न थिए:
- (क) जनताद्वारा निर्वाचित विधान सभाले संविधान निर्माण गर्ने।
- (ख) १० जना (५ जना नेपाली काङ्ग्रेस र ५ जना राणाहरू) सदस्य रहेको अन्तरिम मन्त्रिमण्डल गठन गर्ने।
- (ग) श्री ३ मा निहित भएका सबै अधिकार राजालाई सुम्पिने र वैधानिक राजा त्रिभुवन नै हुने।
- (घ) फौजदारी अभियोग लागेकाबाहेक अरू सबै राजबन्दीलाई रिहा गर्ने।
- (ङ) आन्दोलनकारीहरूले सरकारलाई आफ्ना हतियारहरू बुझाउनुपर्ने र आन्दोलन रोक्नुपर्ने।
४. प्रजातन्त्रपछि पनि मोहनशमशेरलाई नै प्रधानमन्त्री बनाइयो। यसमा तपाईं सहमत वा असहमत के हुनुहुन्छ? कारणसहित लेख्नुहोस्।
उत्तर: वि.सं. २००७ फागुन १ गते त्रिपक्षीय दिल्ली सम्झौता भएको थियो। यो सम्झौता राणा, राजा त्रिभुवन र नेपाली काङ्ग्रेसका बिचमा भएको थियो। यस सम्झौतामा भएका विभिन्न बुँदामध्ये एउटा बुँदा मोहन शमशेरको प्रधानमन्त्रीत्वमा १० सदस्यीय अन्तरिम मन्त्रिमण्डल गठन गर्ने उल्लेख गरिएको थियो। राजा त्रिभुवनबाट प्रजातन्त्र घोषणा भएपछि पनि मोहनशमशेरलाई नै प्रधानमन्त्री बनाइयो। सम्झौताअनुसार उक्त कार्य भएकाले यसमा म सहमत छु।
अर्को पाठ
यो पनि पढ्नुहोस्
कुनै प्रश्न वा सुझाव छ भने, हामीलाई सम्पर्क गर्नुहोस्।
Contact Us