पाठ २: प्रजातान्त्रिक व्यवस्थाको एक दशक (Prajatantrik Byabastha ko Ek Dashak)

१. वि.सं. २००८ मङ्सिरमा गठन भएको काङ्ग्रेसको सरकारलाई तोकिएका कार्यहरू के-के थिए?

उत्तर: वि.सं. २००८ मङ्सिरमा गठन भएको काङ्ग्रेसको सरकारलाई तोकिएका कार्यहरू निम्न थिए:

• स्वतन्त्र न्याय विभाग खडा गर्ने।
• लोकसेवा आयोगको व्यवस्थालाई राम्रोसँग लागु गर्ने।
• सकभर २००९ सालभित्र विधानसभा खडा गर्ने किसिमले निर्वाचन गराउने।
• जनताका नागरिक अधिकारहरू निश्चित गर्ने।

२. परामर्शदात्री सरकारको छोटो परिचय दिनुहोस्।

उत्तर: श्री ५ त्रिभुवनले परामर्शदात्रीहरूको सल्लाह लिएर आफैँ प्रत्यक्ष शासन गर्ने उद्देश्यले जनरल केशर शमशेरसहित पाँच जना सदस्य रहेको सरकार वि.सं. २००९ श्रावण ३० गते परामर्शदात्री सरकार गठन गरेका थिए। यो सरकारलाई राजाप्रति उत्तरदायी हुनुपर्ने, बैठकका निर्णय एवम् कार्यान्वयनका लागि राजाको स्वीकृति अनिवार्य हुने व्यवस्था गरिएको थियो। यो सरकार वि.सं. २०१० असार २ गते विघटन भयो।

३. राजनैतिक सङ्क्रमण भनेको के हो? वि.सं. २००७ देखि २०१७ को दशकलाई राजनैतिक सङ्क्रमणको अवधि किन भनिन्छ?

उत्तर: राजनैतिक सङ्क्रमण भनेको कुनै शासन, स्थिति, नियम आदि दिगो भइनसकेको अव्यवस्थित वा अस्थिर समय हो। वि.सं. २००७ देखि २०१७ को दशक (Prajatantrik Byabastha ko Ek Dashak) राजनैतिक रूपमा अस्थिर रहेको थियो। सरकार बन्ने र ढल्ने क्रम पनि निकै तीव्र गतिमा भएको थियो। यो अवधिमा लगभग नौवटा सरकार गठन भए। भर्खरै मात्र प्रजातन्त्रको स्थापना भएको, राजनैतिक संस्कारको विकास भइनसकेको, शासन प्रणालीको टुङ्गो नलागेको जस्ता कारणले गर्दा यो दशकलाई राजनैतिक सङ्क्रमणको अवधि भनिन्छ।

४. वि.सं. २००७ देखि २०१७ सम्मका प्रमुख सामाजिक तथा आर्थिक उपलब्धिका सूची तयार गर्नुहोस्।

उत्तर: वि.सं. २००७ देखि २०१७ सम्मका प्रमुख सामाजिक र आर्थिक उपलब्धिहरूलाई निम्नानुसार सूचीकृत गर्न सकिन्छ:

प्रमुख सामाजिक उपलब्धिहरू:

• विद्यालय खुल्ने क्रम बढी शिक्षाको व्यापक प्रचारप्रसार भएको।
• त्रिभुवन विश्वविद्यालयको स्थापना (वि.सं. २०१६ मा)।
• हवाई सेवाको सुरुवात र विस्तार।
• यातायात क्षेत्रको विकास प्रारम्भ।
• टेलिफोन, आकाशवाणी सेवाको सुरुवात।
• निजामती सेवा ऐन, २०१३ जारी भई लागू भएको।
• वनजंगलको राष्ट्रियकरण तथा स्वतन्त्र र निष्पक्ष न्याय सेवाको व्यवस्था।
• विभिन्न राष्ट्रसँग कूटनीतिक सम्बन्ध कायम तथा संयुक्त राष्ट्र सङ्घको सदस्यता प्राप्ति (वि.सं. २०१२ मा)।

प्रमुख आर्थिक उपलब्धिहरू:

• २००८ साल श्रावणदेखि बजेट प्रस्तुत गर्न थालिएको।
• प्रथम पञ्चवर्षीय योजना लागू।
• नेपाल राष्ट्र बैङ्कको स्थापना र मुद्राको प्रचलनमा एकरूपता कायम।
• २०१३ भाद्रमा भूमिसम्बन्धी नियमको घोषणा गरी मोहियानी हकको व्यवस्था।
• नयाँ कर नीति, कृषिमा आधुनिकीकरणको सुरुवात र व्यापार प्रवर्द्धनको सुरुवात।
• बिर्ता उन्मूलन ऐन जारी।

५. राजा महेन्द्रलाई महत्वाकांक्षी राजा भनिन्छ। उनलाई यसो भनिनुका कारण के-के हुन्?

उत्तर: राजा त्रिभुवनको मृत्युपश्चात् वि.सं. २०११ चैत ४ मा महेन्द्र राजा भए। राजा भए लगत्तै उनले शासन सत्तामा आफ्नो पकड बढाउन विभिन्न कदम चाले, जसका कारण उनलाई महत्वाकांक्षी राजा भनिन्छ। यसका प्रमुख कारणहरू निम्न छन्:

• प्रत्यक्ष शासनको सुरुवात: राजा हुने बित्तिकै उनले वि.सं. २०१२ वैशाख १ गते शाही सल्लाहकार सरकारको गठन गरी उनीहरूको सल्लाहबमोजिम प्रत्यक्ष शासन सुरु गरे, जसले उनको शासन गर्ने तीव्र इच्छा देखाउँछ।
• राजनैतिक चाल: तिब्बतमा निर्वासित जीवन बिताइरहेका डा. के. आई. सिंहलाई आममाफी दिई नेपालमा बोलाए। नेपालमा उनलाई भव्य स्वागत गरी वि.सं. २०१४ श्रावण ११ मा उनकै नेतृत्वमा सरकार गठन गरे।
• सत्ता नियन्त्रण: तर, तीन महिनापछि यो सरकार पनि विघटन गरी राजा महेन्द्रले पुनः प्रत्यक्ष शासन गरेका थिए। यसले उनी शक्ति आफ्नै हातमा केन्द्रित गर्न चाहन्थे भन्ने स्पष्ट हुन्छ।

यी घटनाक्रमले उनी शासन सञ्चालनमा आफैँ हावी हुन चाहन्थे र राजनैतिक शक्ति आफ्नो नियन्त्रणमा राख्न महत्वाकांक्षी थिए भन्ने देखाउँछ।