पाठ ४: लोकतन्त्र
(Loktantra)

१. विश्वमा लोकतान्त्रिक आन्दोलन हुनुका कारणहरू उल्लेख गर्नुहोस्।

उत्तर: जनताद्वारा जनताका लागि जनताले नै तय गरेको विधिद्वारा गरिने शासन पद्धतिलाई प्रजातन्त्र भनिन्छ र यही प्रजातन्त्रको परिवर्तित एवम् विकसित रूपलाई लोकतन्त्र (Loktantra) भनिन्छ। आम नागरिकले आफ्नो देशको विकासमा नयाँ सोच र अवधारणालाई जोड्दै नागरिक शासन, स्वतन्त्रता र मानवअधिकारको प्राप्तिलाई प्राथमिकता दिँदै लोकतन्त्रको मान्यतालाई व्यवहारमा उतार्न खोजेकाले विश्वमा लोकतान्त्रिक आन्दोलनहरू भएका हुन्।

विश्वमा लोकतान्त्रिक आन्दोलन हुनुका मूल कारणहरू यसप्रकार छन्:

• निरङ्कुश शासन व्यवस्थामा जनता दमनमा परेका थिए, जहाँ शासकको एकलौटी अधिकार थियो। जनता गरिबी, शोषण र बेरोजगारीजस्ता समस्याहरूबाट ग्रस्त थिए।
• शिक्षाको विकाससँगै मानिसहरू आफ्नो मौलिक हक र अधिकारप्रति सचेत हुँदै गए।
• विश्वमा भएका नयाँ-नयाँ क्रान्तिहरू र परिवर्तनले अन्य देशका जनतालाई पनि आफ्नो अधिकार र स्वतन्त्रताका लागि सङ्घर्ष गर्न प्रेरित गर्‍यो।
• लोकतन्त्रले सामाजिक समावेशिता, विकासमा समता, सुशासन र जनउत्तरदायित्व जस्ता सकारात्मक अवधारणाहरूलाई अगाडि बढाउँछ। यसले नागरिकलाई विकासमा आफ्नो आवश्यकता र छनोट प्रस्तुत गर्ने अधिकार (Voice and Choice) प्रदान गर्दछ।

अन्ततः, लोकतन्त्रका यिनै सकारात्मक पक्षहरूका कारण विश्वमा लोकतान्त्रिक आन्दोलन फैलिँदै गएको हो।

२. एक देशमा भएको परिवर्तनको प्रभाव अरु देशमा पनि पर्दछ भन्ने सन्दर्भलाई उदाहरणसहित प्रस्तुत गर्नुहोस्।

उत्तर: ‘एक देशमा भएको परिवर्तनको प्रभाव अरु देशमा पनि पर्दछ’ भन्ने भनाइलाई विश्वमा भएका विभिन्न घटनाक्रमहरूले पुष्टि गरिसकेका छन्। एउटा देश अथवा क्षेत्रमा भएको परिवर्तनको प्रभावले नै समग्र विश्वका देश, क्षेत्रमा परिवर्तन सम्भव भएको छ र हुँदै जानेछ।

यसका केही उदाहरणहरू:

• अमेरिकी स्वतन्त्रता सङ्ग्राम: अमेरिकीहरू बेलायती उपनिवेशबाट मुक्त हुनका लागि सन् १७७५ देखि १७८३ सम्म गरेको आन्दोलन र त्यसको सफलताले फ्रान्सलाई प्रभावित बनायो। अमेरिकीहरूलाई सहयोग गर्न गएका फ्रान्सेली सैनिकहरूले आफ्नो देशमा फर्केर राजतन्त्रविरुद्ध आन्दोलन गरे, जसको परिणामस्वरूप सन् १७८९ मा फ्रान्सेली राज्यक्रान्ति भयो र गणतन्त्र स्थापना भयो।
• अन्य क्रान्तिहरू: फ्रान्सेली राज्यक्रान्तिको प्रभाव विश्वभर फैलियो। सन् १९१७ मा रुसमा जार शासनविरुद्धको आन्दोलनपछि साम्यवादको स्थापना भयो। सन् १९११ मा चीनमा भएको राज्यक्रान्तिपछि छिङ वंशको शासनको अन्त्य र गणतन्त्रको स्थापना भयो।
• नेपालमा प्रभाव: दोस्रो विश्वयुद्धपछि विश्वभरि फैलिएको लोकतन्त्र र स्वतन्त्रताको लहर, विशेषगरी छिमेकी देश भारत सन् १९४७ मा बेलायती उपनिवेशबाट स्वतन्त्र भएपछि, त्यसको प्रत्यक्ष प्रभाव नेपालमा पनि पर्‍यो। फलस्वरूप वि.सं. २००७ साल फागुन ७ गते नेपालमा राणा शासनको अन्त्य भई प्रजातन्त्रको स्थापना भयो। पछि, वि.सं. २०६२/६३ को जनआन्दोलनपछि वि.सं. २०६५ जेठ १५ गते नेपालमा गणतन्त्रको स्थापना भयो।

अन्ततः, यी उदाहरणहरूले एक देशमा भएको परिवर्तनको प्रभाव अरु देशमा पनि पर्दछ भन्ने सन्दर्भलाई पुष्टि गर्दछ।

३. नेपालमा लोकतन्त्रले ल्याएको प्रभावको विश्लेषण गर्नुहोस्।

उत्तर: लोकतन्त्र (Democracy) यस्तो शासन व्यवस्था हो जसमा जनताले आफ्नो शासक आफैँ चुन्दछन्। नेपालमा वि.सं. २०६२/६३ सालको जनआन्दोलनपछि राजा ज्ञानेन्द्रको प्रत्यक्ष शासनको अन्त्य भई लोकतन्त्रको स्थापना भएको थियो।

नेपालमा लोकतन्त्रले ल्याएका प्रमुख प्रभावहरू यसप्रकार छन्:

• नेपाललाई सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रात्मक राज्यको रूपमा स्थापना गरियो, जुन स्वतन्त्र, अविभाज्य, सार्वभौमसत्तासम्पन्न, धर्मनिरपेक्ष, र समावेशी छ।
• नेपालको सार्वभौमसत्ता एवम् राजकीयसत्ता नेपाली जनतामा निहित भएको छ।
• जनताका प्रतिनिधिद्वारा लेखिएको संविधान (नेपालको संविधान, २०७२) जारी भयो, जसले देशको मूल संरचना सङ्घ, प्रदेश तथा स्थानीय गरी तीन तहको हुने व्यवस्था गरेको छ।
• राष्ट्राध्यक्षको रूपमा राष्ट्रपतिको व्यवस्था गरिएको छ र कार्यकारी अधिकार मन्त्रिपरिषद्मा निहित रहने व्यवस्था छ।
• धर्मनिरपेक्ष राष्ट्रको रूपमा स्वीकार गरी सबै धर्मप्रति समान सम्मानको प्रत्याभूति गरिएको छ।
• अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोग, लोक सेवा आयोग, निर्वाचन आयोग, राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोग लगायत विभिन्न संवैधानिक आयोगहरूको व्यवस्था गरी सुशासन र पारदर्शितालाई प्रवर्द्धन गरिएको छ।
• स्वतन्त्र एवम् निष्पक्ष आवधिक निर्वाचनमार्फत शान्तिपूर्ण तरिकाबाट सरकारको निर्माण तथा परिवर्तन हुने प्रक्रिया स्थापित भएको छ।