एकाइ ८: संविधान र नागरिक सचेतना (Samvidhan ra Nagarik Chetana)
पाठ ५: मुलुकी संहिता (Muluki Samhita)
यस पाठमा हामी मुलुकी संहिता (Muluki Samhita), यसका प्रमुख विशेषताहरू, र यसले समेट्ने देवानी तथा फौजदारी कानुनका प्रावधानहरूबारे विस्तृत रूपमा अध्ययन गर्नेछौँ। मुलुकी संहिताले नेपालको कानुनी प्रणालीलाई आधुनिकीकरण गर्न र नागरिकका अधिकार सुनिश्चित गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ।
अभ्यास
१. तलका प्रश्नका उत्तर दिनुहोस्:
(क) फौजदारी अभियोग कस्तो अभियोग हो?
उत्तर: फौजदारी अभियोग (Criminal Charge) भनेको राज्यको कानुनविपरीत गरिने गम्भीर प्रकृतिका अपराधसँग सम्बन्धित अभियोग हो। यस्ता कार्यहरूले व्यक्तिलाई मात्र नभई सम्पूर्ण समाज र राज्यलाई नै असर पारेको मानिन्छ, त्यसैले राज्य आफैँ वादी भएर मुद्दा चलाउँछ। देवानी मुद्दाबाहेकका मुद्दाहरू फौजदारी हुन्। यसअन्तर्गत मारपिट, चोरी, डकैती, ज्यान, ठगी, लागु औषध, मानव बेचबिखन, र राज्यविरुद्धका कसुरहरू पर्दछन्।
(ख) फौजदारी र देवानी मुद्दाबिचको फरक देखाउनुहोस्।
उत्तर: फौजदारी र देवानी मुद्दाबिचको फरकलाई निम्नानुसार प्रस्तुत गर्न सकिन्छ:
देवानी मुद्दा (Civil Case)
- व्यक्ति वा संस्थाको हक, अधिकार, र दायित्वसँग सम्बन्धित हुन्छ।
- यसमा पारिवारिक सम्बन्ध, सम्पत्ति, अंश, लेनदेन, र करार जस्ता विषय पर्छन्।
- वादी र प्रतिवादी दुवै निजी पक्ष (व्यक्ति वा संस्था) हुन्छन्।
- यसको मुख्य उद्देश्य पीडित पक्षलाई क्षतिपूर्ति भराउनु वा हक स्थापित गराउनु हो।
- उदाहरण: सम्बन्ध विच्छेद, अंश-बण्डा, घर-जग्गा विवाद।
फौजदारी मुद्दा (Criminal Case)
- समाज र राज्यविरुद्धको अपराधसँग सम्बन्धित हुन्छ।
- यसमा हत्या, चोरी, डकैती, बलात्कार, र भ्रष्टाचार जस्ता कसुर पर्छन्।
- वादी पक्ष सधैँ राज्य वा सरकार हुन्छ।
- यसको मुख्य उद्देश्य अपराधीलाई दण्ड, जरिवाना वा कैद सजाय गर्नु हो।
- उदाहरण: ज्यानसम्बन्धी कसुर, चोरी, लागु औषध कारोबार।
(ग) देवानी संहिताका सामान्य सिद्धान्तअन्तर्गत कुन कुन प्रावधानहरू सम्बन्धित छन्? टिपोट गर्नुहोस्।
उत्तर: देवानी संहिताका सामान्य सिद्धान्तहरू, जुन किशोरकिशोरीका दैनिक व्यवहारसँग पनि सम्बन्धित छन्, निम्नअनुसार छन्:
- कानुनको अज्ञानता क्षम्य हुँदैन: सबैले कानुन जानेको अनुमान गरिन्छ, र ‘मलाई थाहा थिएन’ भनेर कानुन उल्लङ्घन गर्न पाइँदैन।
- सार्वजनिक हितविपरीत काम गर्न नहुने: कसैले पनि समाज वा सार्वजनिक हितको विरुद्ध हुने गरी कुनै काम-कारबाही गर्न पाउँदैन।
- कानुनविपरीतको काम अमान्य हुने: प्रचलित कानुनसँग बाझिने गरी गरिएको कुनै पनि काम स्वतः बदर हुन्छ।
- आफ्नो कामको परिणाम आफैँले व्यहोर्नुपर्ने: प्रत्येक व्यक्तिले आफूले गरेको गलत कार्यको परिणाम वा सजायको भागीदार आफैँ हुनुपर्छ।
- छिमेकीपन कायम गर्नुपर्ने: प्रत्येक व्यक्तिले आफ्नो समुदाय र छिमेकीलाई हानि-नोक्सानी नपुग्ने गरी असल सम्बन्ध कायम गर्नुपर्छ।
- हानिकारक प्रथा-परम्परा अमान्य हुने: कानुनविपरीतका हानिकारक सामाजिक प्रथा वा परम्परालाई अदालतले मान्यता दिँदैन।
अर्को पाठ:
यो पनि पढ्नुहोस्
बाह्य स्रोत (External Resources)
कुनै प्रश्न वा सुझाव छ भने, हामीलाई सम्पर्क गर्नुहोस्।
Contact Us