एकाइ ८: संविधान र नागरिक सचेतना (Sambidhan ra Nagarik Sachetana)
पाठ ३: नागरिक अधिकार र कर्तव्य (Nagarik Adhikar ra Kartavya)
यस पाठमा हामी नागरिक अधिकार र कर्तव्य (Nagarik Adhikar ra Kartavya) बिचको अन्तरसम्बन्ध, नेपालको संविधानमा व्यवस्था गरिएका नागरिकका कर्तव्यहरू, र अधिकारको महत्वबारे विस्तृत रूपमा अध्ययन गर्नेछौँ। कुनै पनि लोकतान्त्रिक देशमा नागरिक अधिकार र कर्तव्य एकअर्काका परिपूरक हुन्छन्।
अभ्यास (Nagarik Adhikar ra Kartavya)
१. तलका प्रश्नका उत्तर दिनुहोस् :
(क) अधिकार र कर्तव्यको परिभाषा दिनुहोस्।
उत्तर: अधिकार (Right): अधिकार भनेको व्यक्ति वा समुदायका ती आवश्यकता र चाहना हुन्, जसलाई कानुनले मान्यता दिएको हुन्छ। अधिकार स्पष्ट हुनका लागि कसको अधिकार, के अधिकार, र त्यसको संरक्षण गर्ने दायित्व कसको हो भन्ने कुरा कानुनमा प्रस्ट हुनुपर्छ। कानुनले प्रत्याभूत गरेको अधिकार कसैले हनन गरेमा वा उपभोगमा बाधा पुऱ्याएमा पीडित व्यक्तिले कानुनी उपचार पाउन सक्छ। उदाहरणका लागि: महिला अधिकार, बाल अधिकार, मानव अधिकार, र मौलिक अधिकार आदि।
कर्तव्य (Duty): कर्तव्य भन्नाले व्यक्तिले पूरा गर्नुपर्ने जिम्मेवारी वा दायित्वलाई बुझाउँछ। यसमा गर्नुपर्ने कार्यहरू गर्ने र गर्न नहुने कार्यहरू नगर्ने भन्ने बोध समावेश हुन्छ। अरूको अधिकारमा नकारात्मक असर नपर्ने गरी आचरण गर्नु पनि कर्तव्य हो। सामान्यतया, नागरिकका कर्तव्यहरू नैतिक, कानुनी, सामाजिक र नागरिक गरी विभिन्न प्रकारका हुन्छन्। यसअन्तर्गत राज्यलाई कर तिर्नु, निर्वाचनमा भाग लिनु, सार्वजनिक सम्पत्तिको संरक्षण गर्नु जस्ता कर्तव्यहरू पर्दछन्। अधिकार र कर्तव्य एक सिक्काका दुई पाटा हुन्।
(ख) नेपालको संविधानमा उल्लिखित नागरिकका कर्तव्यहरूको सूची तयार गर्नुहोस्।
उत्तर: नेपालको संविधानको धारा ४८ मा नागरिकका कर्तव्यहरूको व्यवस्था गरिएको छ, जुन निम्नानुसार छन्:
- राष्ट्रप्रति निष्ठावान हुँदै नेपालको राष्ट्रियता, सार्वभौमसत्ता र अखण्डताको रक्षा गर्नु,
- संविधान र कानुनको पालना गर्नु,
- राज्यले चाहेका बखत अनिवार्य सेवा गर्नु,
- सार्वजनिक सम्पत्तिको सुरक्षा र संरक्षण गर्नु।
(ग) नागरिक अधिकारका आवश्यकतालाई उदाहरणसहित प्रस्ट पार्नुहोस्।
उत्तर: नागरिक अधिकारले देशको नागरिकको हैसियतले प्राप्त हुने नागरिक तथा राजनीतिक अधिकारलाई जनाउँछ। यसका आवश्यकताहरूलाई निम्न बुँदामा प्रस्ट पार्न सकिन्छ:
- कानुनी समानताका लागि: प्रत्येक नागरिक कानुनको दृष्टिमा समान हुन् र सबैलाई कानुनको समान संरक्षण प्राप्त होस् भनी सुनिश्चित गर्न नागरिक अधिकार आवश्यक छ।
- भेदभाव अन्त्य गर्न: कुनै पनि व्यक्तिलाई उत्पत्ति, धर्म, वर्ण, जातजाति, लिङ्ग, शारीरिक अवस्था, अपाङ्गता, आर्थिक अवस्था वा वैचारिक आस्था जस्ता कुनै पनि आधारमा भेदभाव नगरियोस् भन्नका लागि नागरिक अधिकारको आवश्यकता पर्छ।
- समान कामको समान ज्याला: समान कामका लागि लैङ्गिक आधारमा पारिश्रमिक तथा सामाजिक सुरक्षामा भेदभाव हुन नदिन नागरिक अधिकार चाहिन्छ।
- गोपनीयताको हकका लागि: प्रत्येक व्यक्तिको जीउ, आवास, सम्पत्ति, लिखत, तथ्याङ्क, र पत्रचारको गोपनीयता कानुनद्वारा सुरक्षित राख्न यो अधिकार आवश्यक छ।
- शोषणविरुद्धको हकका लागि: कुनै पनि नागरिकलाई उसको इच्छाविपरीत काममा लगाउन वा शोषण गर्न नपाइने व्यवस्था सुनिश्चित गर्न नागरिक अधिकारको आवश्यकता पर्दछ।
अर्को पाठ:
यो पनि पढ्नुहोस्
कुनै प्रश्न वा सुझाव छ भने, हामीलाई सम्पर्क गर्नुहोस्।
Contact Usथप जानकारीका लागि:
Read The Constitution of Nepal (English Version)