पाठ ५: शीत प्रदेश (Sheet Pradesh)

१. शीत प्रदेश (Sheet Pradesh) को अवस्थिति उल्लेख गर्नुहोस् ।

उत्तर: शीत प्रदेश (Sheet Pradesh) पृथ्वीको दुवै गोलार्धमा ६०° देखि ९०° डिग्री अक्षांशसम्म फैलिएको ध्रुवीय प्रभाव क्षेत्रमा अवस्थित छ। यस क्षेत्रमा वर्षभरि सूर्यको किरण छड्के पर्ने हुनाले यहाँ अत्यधिक चिसो हुन्छ र तापक्रम प्रायः शून्यभन्दा तल रहन्छ। यस अन्तर्गत पृथ्वीको उत्तरी गोलार्धको ६०° देखि ७०° अक्षांशीय क्षेत्रमा साइबेरियन हावापानी, उत्तरी गोलार्धको ७०° देखि ९०° अक्षांशीय क्षेत्रमा टुन्रा हावापानीको क्षेत्र पाइन्छ। त्यस्तै दक्षिणी गोलार्धको ६६° देखि ९०° अक्षांशीय क्षेत्रमा भने अन्टार्कटिका हावापानी रहेको छ। यो विशाल क्षेत्र पृथ्वीको सबैभन्दा चिसो र कठिन जीवनशैली भएको स्थानहरू मध्ये एक हो।

२. टाइगा भनेको के हो? यसको महत्त्व बुँदागत रुपमा प्रस्तुत गर्नुहोस्।

उत्तर: पृथ्वीको उत्तरी गोलार्धको ६०° देखि ७०° अक्षांशमा पाइने साइबेरियन हावापानीको क्षेत्रमा पाइने कोणधारी घना वनको क्षेत्रलाई टाइगा भनिन्छ। यो विश्वको सबैभन्दा ठूलो स्थलीय बायोम हो। यसको महत्त्वलाई बुँदागत रूपमा निम्न अनुसार प्रस्तुत गर्न सकिन्छ:

• आर्थिक स्रोत: विशाल क्षेत्रमा फैलिएको यो वन यहाँका मानिसको मुख्य आर्थिक उपार्जनको स्रोत रहेको छ। यहाँ काठको व्यवसाय (लम्बरिङ) मुख्य पेसा हो।
• कागज उद्योगको आधार: कागज बनाउन चाहिने नरम काठ र लुग्दी (सफ्टवुड पल्प) यहाँको वनस्पतिबाट तयार पारिन्छ, जसले विश्वको कागज उद्योगलाई ठूलो टेवा पुऱ्याएको छ।
• जैविक विविधता: यो क्षेत्र विभिन्न जनावरहरू जस्तै- भालु, ब्वाँसो, साइबेरियन बाघ आदिको बासस्थान हो, जसले गर्दा जैविक विविधता संरक्षणमा मद्दत पुगेको छ।

३. अति चिसो ठाउँ हुँदा पनि टुन्रा प्रदेशका आदिवासीहरू हिउँकै घर ‘इग्लु’ मा बस्छन्। किन? कारण दिनुहोस्।

उत्तर: अति चिसो ठाउँ हुँदा पनि शीत प्रदेश (Sheet Pradesh) को टुन्रा क्षेत्रका आदिवासीहरू हिउँकै घर ‘इग्लु’ मा बस्छन्। यसका मुख्य कारणहरू निम्न छन्:

• तापरोधक गुण: हिउँले बाहिरको चिसो हावालाई भित्र पस्न दिँदैन र भित्रको तापलाई बाहिर जानबाट रोक्छ। यसले गर्दा बाहिरको तापक्रम -४०° सेल्सियस हुँदा पनि इग्लु भित्र मानव शरीरको तापले गर्दा न्यानो वातावरण बन्छ।
• अस्थायी बसोबास: यहाँका एस्किमो र इन्युट जातिका मानिस फिरन्ते आदिवासीका रूपमा रहेका छन्। उनीहरूको मुख्य पेसा सिल माछा र हिउँ भालुको शिकार गरेर जीविकोपार्जन गर्ने हो, त्यसैले उनीहरूलाई स्थायी घरको आवश्यकता पर्दैन।
• सहज उपलब्धता: यो क्षेत्रमा घर बनाउनका लागि काठ वा अन्य सामग्रीहरू उपलब्ध हुँदैनन्। हिउँ नै सबैभन्दा सहजै र प्रशस्त मात्रामा पाइने स्रोत भएकाले उनीहरूले यसैको प्रयोग गरी घर बनाउँछन्।

४. शीत प्रदेश (Sheet Pradesh) को अति उत्तरी र दक्षिणी केही भागमा छ महिना दिन र छ महिना रात हुन्छ। के कारणले यस्तो भएको होला?

उत्तर: पृथ्वीको दुवै गोलार्धमा ध्रुवीय प्रभावको क्षेत्रमा शीत प्रदेश (Sheet Pradesh) अवस्थित छ। यहाँ प्रायः वर्षभरि सूर्यको किरण छड्के पर्छ। यस प्रदेशको अति उत्तरी र दक्षिणी केही भागमा सूर्यको उत्तरायण र दक्षिणायनका कारण दिन र रातको लम्बाइमा धेरै अन्तर हुन्छ। यसको मुख्य कारण पृथ्वी आफ्नो अक्षमा २३.५° झुकेर सूर्यको परिक्रमा गर्नु हो।

जब सूर्य उत्तरायण (Tropic of Cancer तिर) भएको बेलामा उत्तरी ध्रुवीय क्षेत्र सूर्यतिर ढल्किन्छ, जसले गर्दा त्यहाँ लगभग छ महिनासम्म निरन्तर दिन हुन्छ भने दक्षिणी ध्रुवीय क्षेत्रमा अन्धकार अर्थात् रात हुन्छ। त्यसैगरी, जब सूर्य दक्षिणायन (Tropic of Capricorn तिर) हुन्छ, तब दक्षिणी ध्रुवीय क्षेत्र सूर्यतिर ढल्किन्छ र त्यहाँ छ महिना दिन हुन्छ भने उत्तरी ध्रुवीय क्षेत्रमा रात पर्दछ। तसर्थ, यही कारणले शीत प्रदेशको अति उत्तरी र दक्षिणी भागमा छ महिना दिन र छ महिना रात हुन्छ।