पाठ ५: कृषि, उद्योग र निर्माण
(Krishi, Udyog ra Nirman)

१. “नेपालमा कृषि र उद्योग एक अर्काका परिपूरक हुन् ।” यस भनाइलाई पुष्टि गर्दै कृषिको व्यवसायीकरण र औद्योगिक विकासका उपायहरू प्रस्तुत गर्नुहोस्।

उत्तर: नेपालको विकासका लागि पहिलो सर्त भनेको कृषि तथा औद्योगिक उत्पादनको वृद्धि गर्नु हो। नेपालीको आयस्रोत नबढी देश विकास सम्भव छैन। कृषिजन्य वस्तुको उत्पादनले देशलाई आत्मनिर्भर बनाउन मद्दत गर्छ भने औद्योगिक उत्पादनले विकासलाई गति दिन्छ। कृषि मानव जीवनको अस्तित्वको आधार हो भने उद्योग आर्थिक विकासको मेरुदण्ड हो। आर्थिक वृद्धिको व्यापक परिवर्तन गर्न कृषिमा आधारित अर्थतन्त्रबाट उद्योग क्षेत्रतर्फ अगाडि लाग्नुपर्छ। देशमा खाद्यान्न अभाव, कुपोषण र गरिबीबाट मुक्त हुन कृषिको विकास र कृषिजन्य उद्योगको विकास अपरिहार्य रहेको छ।

नेपालको निर्यात बढाउन कृषि र उद्योगका उत्पादन बढाउनैपर्छ। उद्योगको उत्पादनसँगै कृषिको व्यवसायीकरण, औद्योगिक वातावरण र राजनीतिक प्रतिबद्धता भएमा निकासी बढ्न गई व्यापारघाटा कम हुँदै जान्छ। त्यसैले यी कुराहरूबाट नेपालमा कृषि र उद्योग एक अर्काका परिपूरक हुन् भन्ने प्रस्ट हुन्छ।

कृषिको व्यवसायीकरण गर्ने उपायहरू निम्नानुसार छन्:

• कृषिजन्य उत्पादन तथा उत्पादकत्व वृद्धि गरी खाद्य तथा पोषण सुरक्षा सुनिश्चित गर्नेतर्फ कार्यक्रम केन्द्रित गर्ने।
• स्थान विशेषको सम्भाव्यता, तुलनात्मक लाभ एवं प्राथमिकताको आधारमा बाली, वस्तु विशेषका पकेट क्षेत्रहरूको विकास गरी व्यावसायिक एवं प्रतिस्पर्धात्मक कृषि प्रणालीको विकास गर्ने।
• कृषि विकास कार्यक्रमहरूलाई विश्व व्यापार सङ्गठन एवं क्षेत्रीय स्तरका व्यापार सम्झौताहरूबाट प्राप्त अवसरहरूको अधिकतम लाभ लिनेतर्फ उन्मुख गराउने।
• गुणस्तरीय कृषि उत्पादन स्रोत सामग्रीहरूको उपलब्धता सर्वसुलभ तुल्याउने र उपलब्ध स्रोतसाधनहरूको उच्चतम सदुपयोग गरी उत्पादकशीलता बढाउने।
• कृषिलाई सम्मानित पेसा बनाउनुको साथै कृषि व्यवसायमा युवा वर्गलाई आकर्षित गर्ने।

औद्योगिक विकासका उपायहरू निम्नानुसार छन्:

• गुणस्तरीय तथा प्रतिस्पर्धात्मक औद्योगिक उत्पादन एवं उत्पादकत्व अभिवृद्धिबाट राष्ट्रिय आय र रोजगारीमा बढोत्तरीसहित औद्योगिक वस्तुको निर्यात बढाउने।
• स्थानीय स्रोत, कच्चा पदार्थ, सीप र साधनको परिचालन गरी सन्तुलित राष्ट्रिय तथा क्षेत्रीय विकासमा उद्योग क्षेत्रको योगदान बढाउने।
• नवीनतम प्रविधि एवं वातावरणमैत्री उत्पादन प्रक्रियालाई प्रयोग गरी उद्योग व्यवसायलाई दिगो एवं भरपर्दो क्षेत्रको रूपमा स्थापित गर्ने।
• औद्योगिक विकासका लागि आवश्यक उत्पादनशील जनशक्ति तथा व्यवस्थापकीय क्षमताको विकास गर्दै सबल लगानीको आधार खडा गरी नेपाललाई दक्षिण एसिया क्षेत्र तथा विश्वकै आकर्षक लगानीस्थलको रूपमा स्थापित गर्ने।
• औद्योगिक बौद्धिक सम्पत्ति अधिकारको संरक्षण गर्ने।

२. पढेलेखेका शिक्षित व्यक्तिले जागिर नै खानुपर्छ, खेती र उद्यम व्यवसाय गर्नु हुँदैन भन्ने धारणा धेरैजसो व्यक्तिहरूमा रहेको पाइन्छ। अर्कातर्फ व्यावसायिक कृषक र उद्यमीहरू भने आधुनिक प्रविधिको प्रयोग गरी व्यवसाय गर्ने र अरूलाई जागिर खुवाउने हो नि कहाँ आफैँ जागिर खोज्दै हिँड्ने हो र भन्छन्। तपाईं कसको पक्षमा हुनुहुन्छ, आफ्ना तर्कहरू प्रस्तुत गर्नुहोस्।

उत्तर: पढेलेखेका शिक्षित व्यक्तिले जागिर नै खानुपर्छ, खेती र उद्यम व्यवसाय गर्नुहुँदैन भन्ने धारणाप्रति म असहमति जनाउँदछु। अर्कातर्फ, व्यावसायिक कृषक र उद्यमीहरूको “आधुनिक प्रविधिको प्रयोग गरी व्यवसाय गर्ने र अरूलाई जागिर खुवाउने” भन्ने धारणाप्रति सहमत छु, तर “कहाँ आफैँ जागिर खोज्दै हिँड्ने हो र” भन्ने अंशमा केही परिमार्जन आवश्यक देख्छु, किनभने कहिलेकाहीँ अनुभवका लागि जागिरबाटै सुरुवात गर्नुपर्ने हुन सक्छ।

पढेलेखेको मानिसले जागिर खानुपर्छ अथवा राम्रो देशमा गएर बस्नुपर्छ भन्ने हाम्रो सामाजिक मान्यता दिन प्रतिदिन बलियो हुँदै गएको छ। तर, उद्यमशीलताले व्यक्तिलाई मात्र नभई समाज र राष्ट्रलाई नै फाइदा पुर्‍याउँछ। जब कुनै शिक्षित युवाले आफ्नै गाउँठाउँमा केही व्यवसाय गर्न खोज्छ, उसले विभिन्न सामाजिक र आर्थिक चुनौतीहरूको सामना गर्नुपर्छ। “पढेर हलो जोत्न सुहाउँछ र?”, “यत्रो पढेर किन जागिर नखाएको?” जस्ता प्रश्नहरूले उसलाई निरुत्साहित गर्न सक्छन्।

यस्तो सामाजिक मान्यताले गर्दा युवाहरू उद्यमशीलता (Entrepreneurship) भन्दा जागिर र वैदेशिक रोजगारीतर्फ आकर्षित हुन्छन्। यसले देशमा उद्यमीको कमी र बेरोजगारीको समस्या बढाउँछ। यदि एक व्यक्तिले उद्यमी बन्ने सोच त्यागेर जागिर खोज्छ भने उसले सिर्जना गर्न सक्ने रोजगारीका अवसरहरू गुम्न जान्छन्।

अन्त्यमा, काम आफैँमा सानो-ठूलो हुँदैन। सबै कामको सम्मान गरेपछि मात्र देश विकास र आर्थिक समुन्नति सम्भव छ। पढेलेखेका व्यक्तिले जागिर नै खानुपर्छ भन्ने मानसिकताबाट माथि उठ्नुपर्छ। उनीहरूले आफ्नो ज्ञान र सीपलाई कृषि र उद्योगको आधुनिकीकरणमा लगाउनुपर्छ। व्यावसायिक कृषक र उद्यमीहरूले अरूलाई रोजगारी दिने मात्र नभई देशको अर्थतन्त्रमा समेत महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउँछन्। तसर्थ, म जागिर खानेभन्दा जागिर दिने व्यक्ति बन्ने सोचको पक्षमा छु।