1. Economy (अर्थव्यवस्था): Class 10 Economics Notes | SEE Guide

Importantedunotes.com

Class 10 Economics (अर्थशास्त्र)

पाठ १ (Chapter 1): Economy (अर्थव्यवस्था)

SEE board exam तयारीका लागि: पूर्ण सैद्धान्तिक नोट र अभ्यासका सम्पूर्ण प्रश्नोत्तरहरू

Welcome to the complete guide on Economy (अर्थव्यवस्था). This is Chapter 1 for Class 10 Economics students preparing for their SEE board exams in Nepal.

Here you will find detailed notes on Capitalist, Socialist, and Mixed economies, along with plagiarism-free, creative solutions to all textbook exercises.

Looking for more study materials? Explore our full collection of Class 10 Economics Notes.

१. सैद्धान्तिक अवधारणा (Theoretical Concept)

अर्थव्यवस्था (Economy) को परिचय

शाब्दिक रूपमा अर्थव्यवस्था भन्नाले पैसा वा मुद्राको व्यवस्थापन गर्ने कार्यलाई बुझाउँछ। तर विस्तृत अर्थमा, कुनै निश्चित भौगोलिक सीमाभित्र वस्तु तथा सेवाहरूको उत्पादन, विनिमय, वितरण र उपभोग सम्बन्धी समग्र गतिविधिहरूको सञ्चालन गर्ने प्रणालीलाई अर्थव्यवस्था भनिन्छ। अर्थशास्त्रले नीति, नियम र सिद्धान्तहरू प्रदान गर्छ भने अर्थव्यवस्थाले रोजगारी, आय, उत्पादन र बजार प्रणाली जस्ता व्यावहारिक पक्षहरूलाई समेट्छ।

मुलुकको राजनीतिक दर्शन, कानुनी व्यवस्था र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध जस्ता आधारहरूले आर्थिक प्रणालीको स्वरूप निर्धारण गर्छन्। विश्वमा मुख्यतया तीन प्रकारका अर्थव्यवस्था प्रचलनमा छन्: पुँजीवादी, समाजवादी र मिश्रित।

(क) पुँजीवादी अर्थव्यवस्था (Capitalist Economy)

उत्पादनका सम्पूर्ण साधन तथा स्रोतहरूमाथि निजी क्षेत्रको पूर्ण स्वामित्व र नियन्त्रण रहने आर्थिक प्रणालीलाई पुँजीवादी अर्थव्यवस्था भनिन्छ। यसलाई ‘बजार अर्थव्यवस्था’ (Market Economy) पनि भनिन्छ। यस प्रणालीमा उद्यम तथा व्यवसायहरू नाफा आर्जन गर्ने उद्देश्यले सञ्चालन गरिन्छन्। एडम स्मिथ (Adam Smith) का अनुसार यो त्यस्तो प्रणाली हो जहाँ उत्पादकहरू स्वच्छ प्रतिस्पर्धामा आधारित भई न्यूनतम सरकारी हस्तक्षेपमा काम गर्छन्। अमेरिका, बेलायत, जापान आदि देशहरू पुँजीवादी अर्थव्यवस्थाका उदाहरण हुन्।

यसका प्रमुख विशेषताहरू (Features):

निजी स्वामित्व (Private Ownership): साधनस्रोतको मालिक व्यक्ति वा निजी संस्था हुन्छन्। सम्पत्ति जम्मा गर्ने र बेचबिखन गर्ने पूर्ण कानुनी अधिकार नागरिकलाई हुन्छ।
नाफाको उद्देश्य (Profit Motive): यस प्रणालीमा व्यापार, उत्पादन वा सेवा प्रवाहको एक मात्र मुख्य प्रेरणाविन्दु अधिकतम नाफा कमाउनु हो।
मूल्य संयन्त्र (Price Mechanism): बजारमा वस्तुको मूल्य सरकारले नभई माग र आपूर्तिको स्वतन्त्र अन्तरक्रियाले आफैँ निर्धारण गर्दछ।
आर्थिक स्वतन्त्रता (Economic Freedom): नागरिकलाई आफ्नो इच्छाबमोजिमको पेसा, व्यवसाय सञ्चालन गर्न र पुँजी लगानी गर्न पूर्ण स्वतन्त्रता हुन्छ।
उपभोक्ताको सार्वभौमिकता (Consumer’s Sovereignty): बजार उपभोक्ताको रोजाइ र चाहनाअनुसार चल्ने भएकाले उपभोक्तालाई बजारको शासक (सार्वभौम) मानिन्छ।
सरकारको सीमित भूमिका (Limited Role of Government): आर्थिक गतिविधिमा सरकारले हस्तक्षेप गर्दैन। सरकारको काम शान्तिसुरक्षा कायम गर्ने र नियमन गर्नेमा मात्र सीमित हुन्छ।

(ख) समाजवादी अर्थव्यवस्था (Socialist Economy)

उत्पादनका सम्पूर्ण साधनहरूमा राज्य वा सरकारको पूर्ण स्वामित्व र नियन्त्रण रहने आर्थिक प्रणालीलाई समाजवादी अर्थव्यवस्था भनिन्छ। यसलाई ‘योजनाबद्ध अर्थव्यवस्था’ (Planned Economy) को रूपमा पनि चिनिन्छ। पल ए. स्यामुल्सनका अनुसार, यस प्रणालीमा व्यक्तिको सट्टा सरकारले स्रोतसाधनको नियन्त्रण गर्छ। यसको मुख्य ध्येय नाफा कमाउनु नभई सामाजिक समानता कायम गर्नु र जनकल्याण गर्नु हो। क्युबा, उत्तर कोरिया जस्ता राष्ट्रहरू यसका उदाहरण हुन्।

यसका प्रमुख विशेषताहरू (Features):

राज्यको स्वामित्व (State Ownership): भूमि, पुँजी लगायत उत्पादनका सम्पूर्ण साधनहरूमा सरकारको मात्र एकाधिकार रहन्छ।
सामाजिक कल्याण (Social Welfare): नाफाभन्दा पनि नागरिकलाई शिक्षा, health र रोजगार जस्ता आधारभूत आवश्यकता निःशुल्क वा सस्तोमा उपलब्ध गराउने उद्देश्य राखिन्छ।
नियन्त्रित मूल्य (Controlled Price): वस्तु तथा सेवाको मूल्य बजारको मागले नभई उत्पादन लागतका आधारमा सरकार आफैँले तोक्छ।
आर्थिक नियन्त्रण (Economic Control): स्रोतसाधनको परिचालन र वितरण सरकारले नै गर्ने हुँदा धनी र गरिबबिचको आर्थिक असमानता कम हुन्छ।
केन्द्रीय योजना (Central Planning): के उत्पादन गर्ने र कसरी वितरण गर्ने भन्ने सम्पूर्ण आर्थिक निर्णयहरू सरकारी योजना आयोगले गर्दछ।
सरकारको असीमित भूमिका (Unlimited Role of Government): कानुन बनाउनेदेखि वस्तु उत्पादन गरेर बेच्नेसम्मका सबै काम सरकारले गर्ने भएकाले यसको भूमिका सर्वव्यापी हुन्छ।

(ग) मिश्रित अर्थव्यवस्था (Mixed Economy)

पुँजीवादी र समाजवादी दुवै अर्थव्यवस्थाका सकारात्मक गुणहरूलाई समेटेर निर्माण गरिएको सन्तुलित आर्थिक प्रणाली नै मिश्रित अर्थव्यवस्था हो। यसमा निजी क्षेत्रले नाफा कमाउन व्यापार व्यवसाय गर्छ भने सरकारले जनताको भलाइका लागि आधारभूत पूर्वाधार र सेवामा लगानी गर्छ। नेपाल, भारत लगायतका अधिकांश विकासशील देशहरूले यही प्रणाली अवलम्बन गरेका छन्।

यसका प्रमुख विशेषताहरू (Features):

निजी र सार्वजनिक स्वामित्व (Private & Public Ownership): यसमा निजी क्षेत्र र सरकारी निकाय दुवैको सहअस्तित्व र सहभागिता रहन्छ।
नाफा तथा सामाजिक कल्याण (Profit & Social Welfare): निजी क्षेत्र नाफामुखी हुन्छ भने सरकारी क्षेत्रले शिक्षा, स्वास्थ्य मार्फत सामाजिक कल्याणलाई अघि बढाउँछ।
मूल्य संयन्त्र र मूल्य नियन्त्रण (Price Mechanism & Controlled Price): सामान्य वस्तुहरूको मूल्य बजारले तोक्छ तर अत्यावश्यक दैनिक उपभोग्य वस्तुको मूल्य सरकारले नियन्त्रण गर्न सक्छ।
आर्थिक स्वतन्त्रता (Economic Freedom): नागरिकलाई व्यापार गर्ने स्वतन्त्रता हुन्छ तर एकाधिकार रोक्न सरकारले नियमन गर्छ।
सरकारको भूमिका (Role of Government): सरकारले निजी क्षेत्रलाई प्रोत्साहन गर्ने, कर लगाएर असमानता हटाउने र बजारको अनुगमन गर्ने नियामक भूमिका निर्वाह गर्छ।
आर्थिक योजना (Economic Planning): देशको समृद्धिका लागि सरकार र निजी क्षेत्र दुवै मिलेर राष्ट्रिय आर्थिक योजना सफल बनाउन सहकार्य गर्छन्।

२. अभ्यास (Exercise) – समाधानसहित
अति छोटो उत्तर आउने प्रश्नहरू [1 Mark]

क. अर्थव्यवस्था भनेको के हो ?

उत्तर: कुनै निश्चित भौगोलिक परिधिभित्र वस्तु तथा सेवाको उत्पादन, विनिमय, वितरण र उपभोगसम्बन्धी सम्पूर्ण आर्थिक गतिविधिहरूलाई व्यवस्थित गर्ने प्रणालीलाई अर्थव्यवस्था भनिन्छ।

ख. विश्वमा विद्यमान आर्थिक प्रणालीहरूको नाम लेख्नुहोस् ।

उत्तर: विश्वमा मुख्यतया पुँजीवादी अर्थव्यवस्था, समाजवादी अर्थव्यवस्था र मिश्रित अर्थव्यवस्था गरी तीन प्रकारका आर्थिक प्रणालीहरू विद्यमान छन्।

ग. पुँजीवादी अर्थव्यवस्थालाई परिभाषित गर्नुहोस् ।

उत्तर: उत्पादनका सम्पूर्ण साधन र स्रोतहरूमा निजी क्षेत्रको एकाधिकार रहने तथा खुला बजार प्रतिस्पर्धाबाट निर्देशित हुने आर्थिक प्रणालीलाई पुँजीवादी अर्थव्यवस्था भनिन्छ।

घ. पुँजीवादी अर्थव्यवस्थालाई अर्को कुन नामले चिनिन्छ ?

उत्तर: पुँजीवादी अर्थव्यवस्थालाई अर्को शब्दमा ‘बजार अर्थव्यवस्था’ (Market Economy) को नामले पनि चिनिन्छ।

ङ. पुँजीवादी अर्थव्यवस्थामा मूल्य संयन्त्रले केलाई बुझाउँछ ?

उत्तर: बजारमा वस्तु र सेवाको माग र आपूर्तिको स्वतन्त्र उतारचढावबाट वस्तुको मूल्य आफैँ निर्धारण हुने स्वचालित प्रक्रियालाई मूल्य संयन्त्रले बुझाउँछ।

च. पुँजीवादी अर्थव्यवस्थासँग नजिक रहेका कुनै दुई देशको नाम लेख्नुहोस् ।

उत्तर: पुँजीवादी अर्थव्यवस्था सफलतापूर्वक अपनाउने दुई प्रमुख देशहरू संयुक्त राज्य अमेरिका र बेलायत हुन्।

छ. समाजवादी अर्थव्यवस्थालाई परिभाषित गर्नुहोस् ।

उत्तर: उत्पादनका सम्पूर्ण साधनहरूमा राज्यको मात्र स्वामित्व रहने र व्यक्तिगत नाफालाई भन्दा सामाजिक कल्याणलाई उच्च प्राथमिकता दिइने व्यवस्थालाई समाजवादी अर्थव्यवस्था भनिन्छ।

ज. समाजवादी अर्थव्यवस्थामा साधनस्रोतको स्वामित्वमा कसको नियन्त्रण रहन्छ ?

उत्तर: समाजवादी अर्थव्यवस्थामा देशका सम्पूर्ण प्राकृतिक, भौतिक तथा पुँजीगत स्रोतसाधनहरूमा सरकार (राज्य) को पूर्ण नियन्त्रण रहन्छ।

झ. समाजवादी अर्थव्यवस्थासँग नजिक रहेका कुनै दुई देशहरूको नाम लेख्नुहोस् ।

उत्तर: समाजवादी आर्थिक प्रणालीसँग नजिक रहेका दुई राष्ट्रहरू उत्तर कोरिया र क्युबा हुन्।

ञ. पुँजीवादी र समाजवादी अर्थव्यवस्थाबिच कुनै एक भिन्नता देखाउनुहोस् ।

उत्तर: पुँजीवादी प्रणालीको मुख्य लक्ष्य व्यक्तिगत नाफालाई अधिकतम बनाउनु हो भने समाजवादी प्रणालीको मुख्य लक्ष्य नागरिकहरूको सामाजिक कल्याण र आर्थिक समानता कायम गर्नु हो।

ट. मिश्रित अर्थव्यवस्थालाई परिभाषित गर्नुहोस् ।

उत्तर: पुँजीवादी र समाजवादी दुवै प्रणालीका सबल पक्षहरूलाई समावेश गरी निजी क्षेत्र र सरकार दुवैले सँगसँगै काम गर्ने सन्तुलित आर्थिक प्रणालीलाई मिश्रित अर्थव्यवस्था भनिन्छ।

ठ. समाजवादी अर्थव्यवस्थाका कुनै दुई विशेषताहरू लेख्नुहोस् ।

उत्तर: समाजवादी प्रणालीका दुई विशेषताहरू राज्यको स्वामित्व र सामाजिक कल्याणको प्राथमिकता हुन्।

ड. मिश्रित अर्थव्यवस्थामा निजी क्षेत्र र सरकारको कस्तो कस्तो भूमिका हुन्छ ?

उत्तर: मिश्रित अर्थव्यवस्थामा निजी क्षेत्रले आर्थिक वृद्धि र नाफा आर्जनका लागि व्यवसाय सञ्चालन गर्दछ भने सरकारले सामाजिक सुरक्षा, नियमन र आधारभूत सेवा प्रवाहको भूमिका निर्वाह गर्दछ।

ढ. विश्वका धेरैजसो विकासशील देशले अपनाएको अर्थव्यवस्था कुन किसिमको अर्थव्यवस्था हो ?

उत्तर: विश्वका अधिकांश विकासोन्मुख तथा विकासशील राष्ट्रहरूले अपनाएको आर्थिक प्रणाली ‘मिश्रित अर्थव्यवस्था’ (Mixed Economy) हो।

ण. मिश्रित अर्थव्यवस्था अपनाएका कुनै दुई देशको नाम लेख्नुहोस् ।

उत्तर: मिश्रित अर्थव्यवस्थाको अभ्यास गरिरहेका दुई प्रमुख देशहरू नेपाल र छिमेकी राष्ट्र भारत हुन्।

३. छोटो उत्तर आउने प्रश्नहरू [5 Marks]

क. पुँजीवादी अर्थव्यवस्थामा उपभोक्ता किन सार्वभौम हुन्छन् ? 5 Marks

पुँजीवादी अर्थव्यवस्थामा व्यापार तथा उद्योगहरू नाफा कमाउने एउटै उद्देश्यले सञ्चालन गरिएका हुन्छन्। नाफा कमाउनका लागि उत्पादकहरूले बजारमा त्यही वस्तु मात्र उत्पादन गर्नुपर्छ जसको उपभोक्ताले माग गर्दछन्। उपभोक्तालाई मन नपर्ने वस्तुहरू बजारमा बिक्री हुँदैनन् र आफैँ विस्थापित हुन्छन्। उपभोक्ताको रुचि, क्रयशक्ति र छनोटले नै कुन वस्तु कति मात्रामा उत्पादन गर्ने भनी समग्र बजार र अर्थतन्त्रलाई नियन्त्रण र निर्देशित गर्ने भएकाले यस प्रणालीमा उपभोक्तालाई बजारको राजा वा सार्वभौम (Sovereign) मानिन्छ।

ख. समाजवादी अर्थव्यवस्थामा सरकारको भूमिका प्रस्ट पार्नुहोस् । 5 Marks

समाजवादी अर्थव्यवस्थामा सरकारको भूमिका अत्यन्तै व्यापक, सर्वोपरी र नियन्त्रणकारी हुन्छ, जसलाई निम्न बुँदाहरूमा स्पष्ट पार्न सकिन्छ:

उत्पादनमा पूर्ण स्वामित्व: देशको भूमि, पुँजी र खानी लगायतका सम्पूर्ण स्रोतसाधनमाथि सरकारकै एकाधिकार रहन्छ।
केन्द्रीय योजना निर्माण: राष्ट्रका लागि के, कति र कसरी उत्पादन गर्ने भन्ने सम्पूर्ण निर्णयहरू सरकारले केन्द्रीय योजना आयोगमार्फत गर्दछ।
मूल्य तथा वितरण नियन्त्रण: वस्तुको बजार मूल्य माग र आपूर्तिका आधारमा नभई उत्पादन लागत हेरेर सरकारले नै निर्धारण तथा नियन्त्रण गर्छ।
सामाजिक उत्तरदायित्व: नाफा कमाउनुभन्दा पनि नागरिकहरूलाई शिक्षा, स्वास्थ्य र रोजगारीजस्ता आधारभूत सुविधाहरू निःशुल्क वा सस्तोमा उपलब्ध गराउने काम सरकारले गर्छ।
आर्थिक समानता: धनी र गरिबबिचको दूरी घटाउन स्रोतसाधनको समान वितरण गर्ने महत्त्वपूर्ण जिम्मेवारी सरकारकै काँधमा हुन्छ।

ग. मिश्रित अर्थव्यवस्थाका विशेषताहरू उल्लेख गर्नुहोस् । 5 Marks

पुँजीवादी स्वतन्त्रता र समाजवादी नियन्त्रणको उत्कृष्ट सम्मिश्रणबाट बनेको मिश्रित अर्थव्यवस्थाका प्रमुख विशेषताहरू निम्नअनुसार छन्:

सहअस्तित्वमा आधारित स्वामित्व: यस प्रणालीमा सम्पत्ति र उत्पादनका साधनहरूमाथि निजी क्षेत्र र सरकार (सार्वजनिक क्षेत्र) दुवैको संयुक्त स्वामित्व रहन्छ।
नाफा र सेवाको सन्तुलन: एकातिर निजी क्षेत्रले आफ्नो व्यापारमार्फत नाफा आर्जन गर्न खोज्छ भने अर्कोतिर सरकारले नागरिकको कल्याण र सामाजिक न्यायमा जोड दिन्छ।
मूल्य निर्धारण प्रणाली: बजारमा अधिकांश वस्तुको मूल्य माग र आपूर्तिको नियमले तोक्छ, तर अत्यावश्यक दैनिक उपभोग्य वस्तुहरूमा कालोबजारी रोक्न सरकारले मूल्य नियन्त्रण गर्न सक्छ।
सन्तुलित सरकारी नियमन: सरकारले निजी क्षेत्रलाई लगानीमैत्री वातावरण प्रदान गर्छ भने उनीहरूको एकाधिकार रोक्न आवश्यक कानुन तथा नियमन पनि गर्दछ।
संयुक्त आर्थिक योजना: देशको समग्र आर्थिक वृद्धिका लागि सरकारले बनाएको राष्ट्रिय योजनालाई सफल पार्न निजी क्षेत्र र सरकार दुवै मिलेर अघि बढ्छन्।

घ. पुँजीवादी र समाजवादी अर्थव्यवस्थाबिच कुनै पाँचओटा भिन्नता छुट्याउनुहोस् । 5 Marks

पुँजीवादी र समाजवादी अर्थव्यवस्थाबिचका 5 मुख्य भिन्नताहरू तलको तालिकामा स्पष्ट पारिएको छ:

सि.नं.	भिन्नताका आधारहरू	पुँजीवादी अर्थव्यवस्था (Capitalist)	समाजवादी अर्थव्यवस्था (Socialist)
1.	स्वामित्व	उत्पादनका साधन र स्रोतहरूमा पूर्ण रूपले निजी क्षेत्र वा व्यक्तिको स्वामित्व रहन्छ।	उत्पादनका सम्पूर्ण साधनहरूमा राज्य (सरकार) को मात्र स्वामित्व र नियन्त्रण हुन्छ।
2.	मुख्य उद्देश्य	यसको एकमात्र मुख्य उद्देश्य व्यापारमार्फत अधिकतम नाफा (Profit) आर्जन गर्नु हो।	यसको मुख्य उद्देश्य समाजमा आर्थिक समानता र जनकल्याण कायम गर्नु हो।
3.	मूल्य निर्धारण	बजारको माग र आपूर्तिको संयन्त्रले स्वतन्त्र रूपमा वस्तुको मूल्य निर्धारण गर्छ।	उत्पादन लागतलाई आधार मानेर सरकारले नै वस्तुको मूल्य निर्धारण र नियन्त्रण गर्छ।
4.	उपभोक्ताको अधिकार	उपभोक्तालाई बजारको राजा मानिन्छ र उनीहरूलाई वस्तु छनोटको पूर्ण स्वतन्त्रता हुन्छ।	उपभोक्ताको छनोट स्वतन्त्रता सीमित हुन्छ; राज्यले जे उत्पादन गर्छ त्यही उपभोग गर्नुपर्छ।
5.	सरकारको भूमिका	आर्थिक गतिविधिमा सरकारको भूमिका एकदमै सीमित (नियमन र शान्तिसुरक्षामा) हुन्छ।	उत्पादनदेखि वितरणसम्मका सम्पूर्ण आर्थिक गतिविधिमा सरकारको असीमित र प्रत्यक्ष भूमिका हुन्छ।

४. लामो उत्तर आउने प्रश्नहरू [8 Marks]

1. (क) पुँजीवादी अर्थव्यवस्थाको परिचय दिई यसका विशेषताहरूमाथि प्रकाश पार्नुहोस् । 8 Marks

पुँजीवादी अर्थव्यवस्थाको परिचय (Introduction):
उत्पादन र वितरणका सम्पूर्ण साधनहरूमाथि निजी क्षेत्रको पूर्ण स्वामित्व तथा नियन्त्रण रहने र बजारको प्रतिस्पर्धात्मक संयन्त्रद्वारा अर्थतन्त्र स्वतः निर्देशित हुने प्रणालीलाई पुँजीवादी अर्थव्यवस्था भनिन्छ। यसलाई खुला बजार वा ‘बजार अर्थव्यवस्था’ का रूपमा पनि चिनिन्छ। अर्थशास्त्री एडम स्मिथका अनुसार, यो यस्तो स्वतन्त्र प्रणाली हो जहाँ सरकारी हस्तक्षेप न्यूनतम हुन्छ र निजी व्यवसायहरूले केवल नाफा कमाउने उद्देश्यले आर्थिक गतिविधिहरू सञ्चालन गर्छन्। अमेरिका, जापान र बेलायत जस्ता पुँजीवादी राष्ट्रहरू यसका उत्कृष्ट उदाहरण हुन्।

पुँजीवादी अर्थव्यवस्थाका प्रमुख विशेषताहरू:
यस प्रणालीका मुख्य विशेषताहरूलाई निम्न बुँदाहरूमा प्रकाश पार्न सकिन्छ:

निजी सम्पत्तिको अधिकार: यस व्यवस्थामा प्रत्येक व्यक्तिलाई स्वतन्त्र रूपमा पुँजी आर्जन गर्ने, भौतिक सम्पत्ति जम्मा गर्ने र त्यसलाई आफ्नो इच्छाअनुसार प्रयोग वा बेचबिखन गर्ने पूर्ण कानुनी अधिकार प्राप्त हुन्छ।
नाफाप्रेरित गतिविधि: यहाँ गरिने हरेक आर्थिक क्रियाकलाप (उत्पादनदेखि वितरणसम्म) नाफा कमाउने एकमात्र उद्देश्यले सञ्चालन गरिन्छ। यही नाफाको सम्भावनाले गर्दा नै लगानीकर्ताहरू नयाँ प्रविधि र अनुसन्धानमा लगानी गर्न उत्प्रेरित हुन्छन्।
स्वचालित मूल्य संयन्त्र: यस अर्थतन्त्रमा कुनै पनि वस्तुको मूल्य सरकारले तोक्दैन। बजारमा उपभोक्ताले गर्ने माग र उत्पादकले गर्ने आपूर्तिको टकरावबाट स्वतः मूल्य निर्धारण हुन्छ, जसले उत्पादकलाई के उत्पादन गर्ने भन्ने मार्गदर्शन दिन्छ।
आर्थिक क्रियाकलापमा स्वतन्त्रता: नागरिकहरूलाई आफूले चाहेको जुनसुकै उद्यम, पेसा वा व्यापार छनोट गर्ने र त्यसमा स्वतन्त्र रूपले पुँजी लगानी गर्ने पूर्ण अधिकार हुन्छ।
उपभोक्ता नै शासक: उत्पादकहरूले नाफा कमाउन उपभोक्ताको चाहना र रुचिअनुसारकै गुणस्तरीय वस्तु उत्पादन गर्नुपर्ने भएकाले बजारमा उपभोक्ताको अधिकारलाई सर्वोच्च (सार्वभौम) मानिन्छ।
सरकारी अहस्तक्षेप: पुँजीवादमा सरकारले व्यापार वा उद्योगमा प्रत्यक्ष रूपमा हात हाल्दैन। सरकारको दायित्व भनेको केवल देशको शान्तिसुरक्षा कायम गर्नु, न्याय सम्पादन गर्नु र कानुनको पालना गराउनु मात्र हो।

समग्रमा भन्नुपर्दा, पुँजीवादी अर्थव्यवस्था व्यक्तिगत स्वतन्त्रता र प्रतिस्पर्धामा आधारित अत्यन्तै गतिशील प्रणाली हो, जसले आर्थिक वृद्धिलाई तीव्र बनाउँछ तर यसले समाजमा धनी र गरिबबिचको खाडल (असमानता) बढाउने जोखिम भने रहन्छ।

2. (ख) समाजवादी अर्थव्यवस्थाका विशेषताहरू वर्णन गर्नुहोस् । 8 Marks

समाजवादी अर्थव्यवस्थाको परिचय (Introduction):
देशका सम्पूर्ण पुँजीगत, भौतिक तथा प्राकृतिक साधनस्रोतहरूमाथि सरकार (राज्य) को पूर्ण स्वामित्व र नियन्त्रण रहने आर्थिक प्रणालीलाई समाजवादी अर्थव्यवस्था भनिन्छ। यसलाई ‘केन्द्रीय योजनाबद्ध अर्थव्यवस्था’ पनि भनिन्छ। पल ए. स्यामुल्सनका अनुसार, समाजवाद यस्तो प्रणाली हो जहाँ व्यक्तिविशेषको सट्टा सरकार आफैँले उत्पादन तथा वितरणका साधनहरू नियन्त्रणमा राख्छ। यसको मुख्य उद्देश्य नाफा कमाउनु नभएर नागरिकहरूमाझ आर्थिक समानता र सामाजिक न्याय कायम गर्नु हो। उत्तर कोरिया र क्युबा यस प्रणालीका ज्वलन्त उदाहरण हुन्।

समाजवादी अर्थव्यवस्थाका प्रमुख विशेषताहरू:
यस प्रणालीका मुख्य विशेषताहरूलाई निम्नअनुसार विस्तृत रूपमा वर्णन गर्न सकिन्छ:

पूर्ण सरकारी स्वामित्व: यस अर्थव्यवस्थामा निजी सम्पत्तिको अवधारणालाई निरुत्साहित गर्दै भूमि, उद्योग र खानीलगायतका सम्पूर्ण साधनहरूमा राज्यको पूर्ण एकाधिकार स्थापित गरिएको हुन्छ।
जनकल्याणको प्राथमिकता: यो प्रणाली नाफामुखी हुँदैन। राज्यले सम्पूर्ण नागरिकलाई शिक्षा, स्वास्थ्य, खाद्यान्न र आवास जस्ता आधारभूत आवश्यकताहरू निःशुल्क वा अत्यन्तै सस्तो दरमा उपलब्ध गराउँदै समग्र समाजको कल्याण गर्नुलाई आफ्नो मूल दायित्व मान्दछ।
सरकारद्वारा मूल्य नियन्त्रण: पुँजीवादमा जस्तो बजारले मूल्य निर्धारण गर्दैन। सरकारले नै उत्पादनको लागतलाई आधार मानेर वस्तु तथा सेवाको आधिकारिक मूल्य तोक्दछ र आवश्यक पर्दा गरिब नागरिकका लागि अनुदानसमेत उपलब्ध गराउँछ।
आर्थिक समानता र न्याय: सम्पूर्ण उत्पादन र वितरणको जिम्मा सरकारले नै लिने भएकाले पुँजीको केन्द्रीकरण हुन पाउँदैन। यसले समाजमा व्याप्त धनी र गरिबबिचको आर्थिक दूरी घटाउन र समानता कायम गर्न ठूलो मद्दत पुर्‍याउँछ।
केन्द्रीय योजना प्रणाली: देशको अर्थतन्त्रलाई कसरी अगाडि बढाउने, के कति उत्पादन गर्ने र त्यसलाई कसरी वितरण गर्ने भन्ने सम्पूर्ण निर्णयहरू राज्यको केन्द्रीय निकाय वा योजना आयोगले तय गरेको दीर्घकालीन योजनामार्फत हुन्छ।
राज्यको सर्वव्यापी भूमिका: यस प्रणालीमा स्वतन्त्र बजारको कुनै स्थान हुँदैन। देशको कानुन निर्माण गर्नेदेखि लिएर नागरिकको भान्छामा पुग्ने अत्यावश्यक वस्तुको उत्पादन र वितरण गर्नेसम्मको सम्पूर्ण अभिभारा सरकारकै काँधमा हुन्छ।

निष्कर्षमा, socialist अर्थव्यवस्थाले नागरिकलाई आधारभूत आवश्यकताको सुनिश्चितता र आर्थिक समानता प्रदान गर्छ, तर कडा सरकारी नियन्त्रणका कारण यसमा नवप्रवर्तन, सृजनशीलता र प्रतिस्पर्धाको भने अभाव देखिन्छ।

3. (ग) मिश्रित अर्थव्यवस्थालाई पुँजीवादी र समाजवादी दुबैको विशेषता भएको अर्थव्यवस्था किन भनिएको हो, यसका विशेषताहरूका आधारमा व्याख्या गर्नुहोस् । 8 Marks

मिश्रित अर्थव्यवस्थाको परिचय (Introduction):
मिश्रित अर्थव्यवस्था एउटा यस्तो व्यावहारिक आर्थिक प्रणाली हो जसमा पुँजीवादको ‘नाफा र स्वतन्त्रता’ तथा समाजवादको ‘समानता र सरकारी नियन्त्रण’ दुवैको उत्कृष्ट संयोजन गरिएको हुन्छ। नेपाल र भारतलगायत अधिकांश विकासशील राष्ट्रहरूले आफ्ना सीमित स्रोतहरूको अधिकतम सदुपयोग गर्न र आर्थिक विकासलाई तीव्रता दिन यो सन्तुलित प्रणाली अपनाएका छन्।

दुवै प्रणालीको विशेषता भएको भनिनुका आधारहरू (व्याख्या):
मिश्रित अर्थव्यवस्थालाई दुवै प्रणालीको सङ्गम मानिनुका मुख्य आधारहरू यसका विशेषताहरूभित्रै स्पष्ट रूपमा देख्न सकिन्छ:

स्वामित्वको सहअस्तित्व (मिश्रण): मिश्रित अर्थव्यवस्थामा पुँजीवादी प्रणालीमा जस्तै सर्वसाधारणले निजी सम्पत्ति राख्न र उद्योग सञ्चालन गर्न पाना पाउँछन्। त्यसैगरी, समाजवादी प्रणालीमा जस्तै राष्ट्रको सुरक्षा, ठुला पूर्वाधार, विद्युत् र सञ्चार जस्ता आधारभूत क्षेत्रहरूमा सरकारको पनि पूर्ण स्वामित्व र नियन्त्रण कायम रहन्छ।
नाफा र जनकल्याण सँगसँगै: यस प्रणालीमा निजी क्षेत्रले पुँजीवादको नियमअनुसार जोखिम मोलेर व्यापार गर्छ र अधिकतम नाफा कमाउँछ। तर सँगसँगै, सरकारले समाजवादको नियमअनुसार गरिब र पिछडिएका वर्गको हितका लागि शिक्षा र स्वास्थ्यमा लगानी गरेर जनकल्याणको कामलाई अघि बढाउँछ।
मूल्य संयन्त्र र नियन्त्रणको सन्तुलन: बजारमा अधिकांश वस्तुको मूल्य माग र आपूर्तिको स्वतन्त्र प्रतिस्पर्धा (पुँजीवादी गुण) ले तोक्दछ। तर, व्यापारीहरूले सिन्डिकेट वा कालोबजारी गरेर उपभोक्तालाई ठग्न नपाऊन् भनेर दैनिक अत्यावश्यक उपभोग्य वस्तुहरूको मूल्यमा सरकारले प्रत्यक्ष हस्तक्षेप गरी (समाजवादी गुण) मूल्य नियन्त्रण गर्दछ।
निर्देशित आर्थिक स्वतन्त्रता: नागरिक वा निजी फर्मलाई आफ्नो पुँजी लगानी गर्न र मनपरेको पेसा छनोट गर्न पूर्ण स्वतन्त्रता हुन्छ (पुँजीवाद), तर उनीहरूले राज्यले तोकेको कर प्रणाली, श्रम ऐन र कानुनी परिधिभित्र रहेर मात्र काम गर्नुपर्ने हुन्छ, जसले उपभोक्ताको अधिकार सुरक्षित गर्छ (समाजवाद)।
साझा आर्थिक योजनाको अवधारणा: देशको द्रुत विकासका लागि सरकारले केन्द्रीय तहमा पञ्चवर्षीय वा आवधिक योजनाहरू निर्माण गर्छ। तर ती योजनाहरू सफल पार्न सरकार एक्लै नलागेर निजी क्षेत्रलाई पनि विकासको साझेदार बनाउँछ, जसले गर्दा समाजवादको लक्ष्यलाई पुँजीवादको पुँजीमार्फत प्राप्त गर्न सहज हुन्छ।

निष्कर्ष: मिश्रित अर्थव्यवस्थाले पुँजीवादको अन्धो बजार प्रतिस्पर्धा र समाजवादको कडा सरकारी नियन्त्रण दुवैका विकृतिहरूलाई पन्छाउँछ। यसले एकातिर व्यक्तिको उद्यमशीलता र सिर्जनात्मकतालाई प्रवर्द्धन गर्छ भने अर्कोतिर सामाजिक न्याय र सीमान्तकृत वर्गको हितको प्रत्याभूति दिलाउँछ। यही सन्तुलनकारी प्रकृतिका कारण यसलाई दुवै प्रणालीको राम्रा विशेषताहरूको मिश्रित रूप भनिएको हो।