Class 10 Economics (अर्थशास्त्र)
पाठ २ (Chapter 2): Scarcity, Choice, Opportunity Cost and Allocation of Resources
SEE board exam तयारीका लागि: विस्तृत सैद्धान्तिक अवधारणा र अभ्यासका सम्पूर्ण समाधानहरू
Welcome to the complete guide on Scarcity, Choice, Opportunity Cost and Allocation of Resources (दुर्लभता, छनोट, अवसर लागत र साधनहरूको बाँडफाँट). This is Chapter 2 for Class 10 Economics students preparing for their SEE board exams in Nepal.
Here you will find structured theory notes, conceptual explanations of scarcity and choice, along with plagiarism-free, creative solutions to all CDC exercises.
Looking for more study materials? Explore our full collection of Class 10 Economics Notes.
१. सैद्धान्तिक अवधारणा (Theoretical Concept)
पाठ परिचय (Introduction)
दुर्लभता, छनोट र अवसर लागत अर्थशास्त्रका सबैभन्दा आधारभूत र जगका अवधारणाहरू हुन्। मानवीय आवश्यकताहरूलाई सन्तुष्ट पार्न आवश्यक पर्ने साधन तथा स्रोतहरूको उपलब्धता सीमित हुनु नै दुर्लभता हो। यसै सीमितता वा अपर्याप्तताले गर्दा असीमित चाहनाहरूमध्ये सबैभन्दा सान्दर्भिक र महत्त्वपूर्ण आवश्यकता प्राथमिकताका आधारमा रोज्नुपर्ने अवस्था आउँछ, जसलाई छनोट भनिन्छ। साधनस्रोतको अभावका कारण कुनै एक उत्तम आवश्यकता पूर्ति गर्दा अर्को दोस्रो उत्तम आवश्यकताको परित्याग गर्नुपर्ने हुन्छ, जसको मौद्रिक वा वास्तविक मूल्य नै अवसर लागत हो। यस पाठमा हामी यिनै अन्तरसम्बन्धित आर्थिक मुद्दाहरू र देशमा उपलब्ध साधनहरूको कुशल बाँडफाँटका बारेमा चर्चा गर्नेछौँ।
(क) दुर्लभता (Scarcity)
मानवीय आवश्यकताहरू असीमित र अनन्त प्रकृतिका हुन्छन्। तर, ती असीमित आवश्यकताहरूलाई पूरा गर्न चाहिने उत्पादक साधनहरू (जस्तै: समय, पुँजी, भूमि, कच्चापदार्थ आदि) सधैँ सीमित वा अपर्याप्त मात्रामा मात्र उपलब्ध हुन्छन्। यसरी मागको तुलनामा साधनको आपूर्ति न्यून रहने अवस्थालाई दुर्लभता भनिन्छ। दुर्लभता कुनै एक व्यक्ति वा परिवारको मात्र समस्या नभएर सम्पूर्ण समाज र सरकारको पनि साझा चुनौती हो।
N.G. Mankiw (एन. जी. म्यान्क्यु) को परिभाषा:
दुर्लभता भन्नाले यस्तो अवस्थालाई बुझाउँछ जहाँ समाजसँग सीमित मात्रामा स्रोतहरू छन् र सबै मानिसले चाहेका सबै वस्तु तथा सेवाहरू उत्पादन गर्न सकिँदैन।
Stonier and Hague (स्टोनीयर र हेग) को दृष्टिकोण:
यदि संसारमा साधनहरूको दुर्लभता नभएको भए, कुनै पनि आर्थिक प्रणाली आवश्यक हुने थिएन र अर्थशास्त्र विषयको प्रादुर्भाव नै हुने थिएन।
(ख) छनोट (Choice)
उपलब्ध विभिन्न विकल्पहरूमध्येबाट सबैभन्दा उत्तम वा बढी उपयोगिता दिने विकल्प रोज्ने कार्यलाई छनोट भनिन्छ। असीमित आवश्यकता र सीमित साधनहरूका कारण मानिसले आफ्ना आवश्यकताहरूलाई महत्त्व र प्राथमिकताका आधारमा वर्गीकरण (प्राथमिकीकरण) गर्नुपर्ने हुन्छ।
Paul A. Samuelson (पल ए. स्यामुल्सन) को परिभाषा:
स्रोतहरू सीमित र चाहनाहरू असीमित भएका कारण प्रत्येक समाजले कुन वस्तु उत्पादन गर्ने, कसरी गर्ने र कसका लागि गर्ने भन्ने कुरामा छनोट गर्नैपर्छ।
दुर्लभता र छनोटको सम्बन्ध रेखाचित्र (Visual Representation):
(Unlimited Wants)
(Limited Resources)
(Scarcity)
(Problem of Choice)
(ग) अवसर लागत (Opportunity Cost)
उत्पादनका साधनहरू दुर्लभ हुनुका साथै तिनको वैकल्पिक प्रयोग (Alternative Uses) पनि सम्भव हुन्छ। जब हामी कुनै एक विकल्प छनोट गर्छौँ, तब दोस्रो सर्वोत्तम विकल्पबाट प्राप्त हुन सक्ने प्रतिफललाई त्याग्नुपर्ने हुन्छ। यसरी कुनै एउटा विकल्प रोज्दा गुमाउनुपरेको वा त्याग गरिएको दोस्रो उत्तम विकल्पको मूल्य वा सम्भावित आम्दानीलाई अवसर लागत भनिन्छ।
R.G. Lipsey (आर. जी. लिप्सी) को परिभाषा:
कुनै पनि कार्यको अवसर लागत भनेको त्यसका लागि त्यागिएको अर्को उत्तम विकल्पको मूल्य हो।
उदाहरण (Example):
जगमान नामका कृषकसँग एक टुक्रा जमिन छ। उनले सो जग्गामा गहुँ खेती गर्दा Rs. 90,000 कमाउन सक्छन् र आलु खेती गर्दा Rs. 80,000 कमाउन सक्छन्। उनले गहुँ खेती रोजेमा उनले गुमाएको आलु खेतीको सम्भावित आम्दानी अर्थात् Rs. 80,000 गहुँ खेतीको अवसर लागत हुन जान्छ।
(घ) साधनहरूको बाँडफाँट (Allocation of Resources)
सीमित साधन तथा स्रोतहरू (भूमि, श्रम, पुँजी र सङ्गठन) लाई समाजको कल्याण बढाउन र बढीभन्दा बढी आवश्यकताहरू पूरा गर्नका लागि विभिन्न उत्पादनमूलक कार्यहरूमा कुशल ढङ्गले बाँडफाँट र परिचालन गर्ने प्रक्रियालाई साधनको बाँडफाँट भनिन्छ।
साधनको बाँडफाँट गर्दा अर्थतन्त्रले मुख्यतया तीनवटा आधारभूत आर्थिक प्रश्नहरूको सामना गर्नुपर्छ:
- के उत्पादन गर्ने ? (What to Produce?): उपलब्ध सीमित साधनहरूको प्रयोग गरेर कुन वस्तु वा सेवा के कति परिमाणमा उत्पादन गर्ने भनी प्राथमिकीकरण गर्ने। जस्तै: खाद्यान्न उत्पादन गर्ने कि विलासी सामान।
- कसरी उत्पादन गर्ने ? (How to Produce?): उत्पादन गर्दा कुन प्रविधि प्रयोग गर्ने भनी निर्णय गर्ने। यसका दुई प्रमुख विधिहरू हुन्छन्:
- श्रमप्रधान विधि (Labour Intensive): पुँजी वा मेसिनको तुलनामा मानव श्रमको बढी प्रयोग गरिने विधि।
- पुँजीप्रधान विधि (Capital Intensive): मानव श्रमको तुलनामा आधुनिक मेसिन, औजार र उपकरणहरूको बढी प्रयोग गरिने विधि।
- कसका लागि उत्पादन गर्ने ? (For Whom to Produce?): उत्पादित वस्तु तथा सेवाहरू समाजका कुन वर्ग, समुदाय वा मानिसका लागि वितरण गर्ने भनी निर्णय गर्ने कार्य यस अन्तर्गत पर्दछ।
२. अभ्यास: अति छोटो उत्तर आउने प्रश्नहरू
अति छोटो उत्तर आउने प्रश्नहरू [1 Mark]
- मानवीय आवश्यकताहरू असीमित हुनु।
- ती आवश्यकता पूरा गर्ने साधनस्रोतहरू सीमित (दुर्लभ) हुनु।
३. अभ्यास: छोटो उत्तर आउने प्रश्नहरू [5 Marks]
अर्थशास्त्री एन.जी. म्यानक्युका अनुसार, समाजसँग सीमित मात्रामा स्रोतहरू हुनु र मानिसले चाहेका सबै वस्तु तथा सेवाहरू पर्याप्त रूपमा उत्पादन गर्न नसक्नु नै दुर्लभता हो।
उदाहरणका लागि: कुनै एक विद्यार्थीसँग बजारमा गएर नयाँ कापी र नयाँ जुत्ता दुवै किन्ने इच्छा हुन सक्छ। तर, उससँग मात्र Rs. 500 छ र त्यस रकमले दुवै सामान किन्न पुग्दैन। यहाँ विद्यार्थीको चाहनाको तुलनामा उससँग भएको पैसाको सीमितता नै दुर्लभता हो। यो समस्या व्यक्तिको मात्र नभई सरकारको पनि हो, किनकि देशको बजेट जनताका सबै चाहनाहरू एकैपटक सम्बोधन गर्न पर्याप्त हुँदैन।
छनोटको समस्या सिर्जना हुनुका मुख्य कारणहरू निम्न छन्:
- असीमित आवश्यकताहरू: मानिसका इच्छा र चाहनाहरू अनन्त हुन्छन्। एउटा आवश्यकता पूरा हुनासाथ अर्को नयाँ आवश्यकता स्वतः सिर्जना हुन्छ।
- सीमित साधनस्रोतहरू: आवश्यकता पूर्ति गर्ने साधनहरू (भूमि, श्रम, पुँजी र प्रविधि) सधैँ सीमित मात्रामा उपलब्ध हुन्छन्।
- साधनहरूको वैकल्पिक प्रयोग: उपलब्ध सीमित साधनलाई धेरै किसिमका कार्यमा प्रयोग गर्न सकिन्छ (जस्तै: एक टुक्रा जग्गामा विद्यालय भवन बनाउन वा खेती गर्न सकिन्छ)। तसर्थ कुन विकल्पमा साधन लगाउने भनेर निर्णय गर्नुपर्ने हुन्छ।
उदाहरणद्वारा पुष्टि: मानौँ, कृषक जगमानसँग एक टुक्रा कृषि भूमि छ। उनले त्यो जमिनमा गहुँ खेती गरेर Rs. 90,000 वा आलु खेती गरेर Rs. 80,000 कमाउन सक्छन्। सीमित जग्गा भएकाले उनले एकैपटक दुवै खेती गर्न सक्दैनन्। यदि उनले बढी नाफा दिने गहुँ खेती गर्ने विकल्प रोजे भने, उनले आलु खेतीबाट आउन सक्ने Rs. 80,000 को आम्दानी त्याग्नुपर्छ। यहाँ गहुँ खेती रोज्दा गुमाउनुपरेको आलु खेतीको सम्भावित आम्दानी (Rs. 80,000) नै गहुँ खेतीको अवसर लागत हो। यसरी अवसर लागतले साधनको कुशल प्रयोग मापन गर्न मद्दत गर्छ।
४. लामो उत्तर आउने प्रश्नहरू [8 Marks]
यदि यस संसारमा हावा र सूर्यको प्रकाश जस्तै सम्पूर्ण साधनहरू (जस्तै: पुँजी, जमिन, पेट्रोलियम, प्रविधि) असीमित र निःशुल्क रूपमा सबैलाई मनग्गे पुग्ने गरी उपलब्ध हुन्थे भने, कसैले पनि कुनै वस्तुका लागि मूल्य तिर्नुपर्ने थिएन। मानिसले चाहेका हरेक चाहनाहरू क्षणभरमै पूरा हुन्थे र कुनै पनि आर्थिक क्रियाकलाप वा छनोटको आवश्यकता पर्ने थिएन। अर्थशास्त्री स्टोनियर र हेगले भनेजस्तै, “यदि दुर्लभता नभएको भए त्यहाँ कुनै पनि आर्थिक प्रणाली हुने थिएन र अर्थशास्त्रको पनि कुनै आवश्यकता पर्ने थिएन।”
साधनस्रोत दुर्लभ भएकै कारणले गर्दा नै:
- व्यक्तिले आफ्नो सीमित आय कसरी बाँडफाँट गर्ने भनी सोच्नुपर्छ।
- व्यवसायीले उपलब्ध थोरै लगानीबाट बढी नाफा दिने वस्तु उत्पादन गर्नुपर्छ।
- सरकारले सीमित बजेटका कारण शिक्षा, स्वास्थ्य र पूर्वाधार विकासमध्ये कुन विकास योजनालाई पहिलो प्राथमिकता दिने भनी सङ्घर्ष गर्नुपर्छ।
उत्पादनका साधनहरू केवल सीमित मात्र नभएर तिनको वैकल्पिक प्रयोग (Alternative Uses) पनि सम्भव हुन्छ। उदाहरणका लागि, हामीसँग भएको समयलाई हामी कि त पढ्नमा खर्च गर्न सक्छौँ वा मनोरञ्जनमा। तर, दुवै काम एकैपटक गर्न सकिँदैन। यस्तो अवस्थामा मानिसले आफ्नो हित र सन्तुष्टिलाई अधिकतम बनाउनका लागि विभिन्न विकल्पहरूमध्येबाट सबैभन्दा उत्तम विकल्प रोज्नुपर्ने हुन्छ।
अर्थशास्त्री पल ए. स्यामुल्सनका अनुसार, “स्रोतहरू सीमित र चाहनाहरू असीमित भएका कारण प्रत्येक समाजले कुन वस्तु उत्पादन गर्ने, कसरी गर्ने र कसका लागि गर्ने भन्ने बारेमा छनोट गर्नैपर्छ।”
हरेक सङ्गठन र देशले आफ्नो कल्याण बढाउन उपलब्ध दुर्लभ साधनहरूको मितव्ययी र कुशल प्रयोग गर्नका लागि छनोटको प्रक्रिया अपनाउनै पर्छ। अर्थशास्त्रले हामीलाई यही छनोटको समस्यालाई वैज्ञानिक र विवेकपूर्ण तरिकाले समाधान गर्न मार्गदर्शन गर्छ। यदि छनोट गर्नुपर्ने बाध्यता नहुँदो हो त यस विषयको सान्दर्भिकता नै रहने थिएन। अतः मानवीय छनोट र निर्णय प्रक्रियाको वैज्ञानिक विश्लेषण गर्ने भएकाले ‘अर्थशास्त्र छनोटको विज्ञान हो’ भन्नु पूर्ण रूपमा वैज्ञानिक छ।
कुनै पनि अर्थतन्त्रमा उपलब्ध उत्पादनका सीमित साधनहरू (भूमि, श्रम, पुँजी र उद्यमी) लाई समाजको अधिकतम आवश्यकताहरू पूरा हुने गरी विभिन्न क्षेत्रहरू, उद्योगहरू र वस्तुहरूको उत्पादनमा बुद्धिमानी र मितव्ययी रूपमा विभाजन र परिचालन गर्ने कार्यलाई साधनको बाँडफाँट भनिन्छ।
साधनहरूको बाँडफाँटसँग सम्बन्धित प्रमुख पक्षहरू (आर्थिक समस्याहरू):
सीमित साधनस्रोतको बाँडफाँट गर्दा जुनसुकै आर्थिक प्रणालीले मुख्यतया तीनवटा आधारभूत पक्षहरूको सामना गर्नुपर्छ, जसलाई निम्नानुसार वर्णन गरिएको छ:
- १. के उत्पादन गर्ने ? (What to Produce?): समाजका सबै आवश्यकता एकै पटक पूरा गर्न साधन नपुग्ने भएकाले उपलब्ध सीमित स्रोतबाट कुन वस्तु वा सेवा के कति परिमाणमा उत्पादन गर्ने भनी निर्णय लिनु पहिलो पक्ष हो। यसमा समाजका लागि अत्यावश्यक वस्तु (जस्तै: खाद्यान्न, औषधि) उत्पादन गर्ने कि विलासिताका साधन (जस्तै: सवारी साधन) उत्पादन गर्ने भनी प्राथमिकीकरण गर्नुपर्छ।
- २. कसरी उत्पादन गर्ने ? (How to Produce?): यो वस्तु तथा सेवा उत्पादन गर्न प्रयोग गरिने प्रविधि वा विधिको छनोटसँग सम्बन्धित पक्ष हो। यसका दुई प्रमुख विधिहरू हुन्छन्:
- श्रमप्रधान विधि: पुँजी वा मेसिनको तुलनामा मानव श्रमको अत्यधिक प्रयोग गरिने विधि (जस्तै: धेरै जनसङ्ख्या भएका देशमा रोजगारी बढाउन यो उपयोगी हुन्छ)।
- पुँजीप्रधान विधि: श्रमको तुलनामा आधुनिक मेसिन, औजार र उपकरणहरूको बढी प्रयोग गरिने विधि (जस्तै: लागत कम गर्न र ठुलो परिमाणमा उत्पादन गर्न यो उपयोगी हुन्छ)।
- ३. कसका लागि उत्पादन गर्ने ? (For Whom to Produce?): यो उत्पादित वस्तु तथा सेवाहरूको न्यायोचित वितरणसँग सम्बन्धित पक्ष हो। समाजमा विभिन्न आर्थिक अवस्था (धनी र गरिब) भएका वर्गहरू हुन्छन्। उत्पादित वस्तु कुन वर्ग वा समुदायको आवश्यकता पूरा गर्न केन्द्रित गर्ने भनी निर्णय गर्नुपर्छ ताकि सामाजिक समानता र न्याय कायम हुन सकोस्।
📚 Also Read: Class 10 SEE Notes
Compulsory Subjects
English (अंग्रेजी)
Nepali (नेपाली)
Social Studies
C. Mathematics
Science (विज्ञान)Optional Subjects
Computer
Account (लेखाशास्त्र)
Economics
Optional Math