Class 10 Economics (अर्थशास्त्र)
पाठ ३: समष्टिगत आर्थिक चर (Macroeconomic Variables)
Welcome to the complete guide on Macroeconomic Variables (समष्टिगत आर्थिक चर). This is Chapter 3 under Unit 1 for Class 10 Economics students preparing for their SEE board exams in Nepal.
Here you will find detailed theory notes on major macroeconomic indicators like GDP, Inflation, Balance of Payment, etc., along with plagiarism-free, clear solutions to all CDC exercises.
Looking for more study materials? Explore our full collection of Class 10 Economics Notes.
विषय सूची (Table of Contents)
समष्टिगत आर्थिक चरहरू भनेका देशको समग्र अर्थतन्त्रको स्वास्थ्य अवस्था र आर्थिक प्रवृत्ति (Trend) मापन गर्न प्रयोग गरिने प्रमुख सूचकहरू (Indicators) हुन्। यिनीहरूको मद्दतले देशको अर्थतन्त्र कुन दिशामा गइरहेको छ, आर्थिक वृद्धि सकारात्मक छ वा नकारात्मक, र बजारमा मूल्य स्थिरता कायम छ वा छैन भन्ने कुराको स्पष्ट सङ्केत प्राप्त हुन्छ।
यस्ता चरहरूको निरन्तर अध्ययन र विश्लेषणले सरकार र नीति निर्माताहरूलाई देशको आर्थिक समस्या पहिचान गर्न र उपयुक्त आर्थिक नीति तर्जुमा गर्न ठूलो सहयोग पुर्याउँछ। मुख्य समष्टिगत आर्थिक चरहरूमा कुल गार्हस्थ उत्पादन (GDP), कुल उपभोग, कुल लगानी, कुल बचत, मूल्यस्तर, व्यापार सन्तुलन, भुक्तानी सन्तुलन, विदेशी विनिमय दर र बेरोजगारी दर पर्दछन्।
एक वर्षको समयावधिभित्र कुनै पनि राष्ट्रको भौगोलिक सीमाभित्र स्वदेशी तथा विदेशी नागरिकहरूद्वारा उत्पादन गरिएका सम्पूर्ण अन्तिम वस्तु तथा सेवाहरूको कुल बजार मूल्यलाई कुल गार्हस्थ उत्पादन (GDP) भनिन्छ। देशमा उत्पादित वस्तुको परिमाणलाई त्यसको बजार मूल्यले गुणन गरेर GDP निकालिन्छ। यदि कुनै देशको GDP निरन्तर बढिरहेको छ भने, त्यसले देशमा सकारात्मक आर्थिक वृद्धि भइरहेको प्रमाणित गर्छ।
(ख) कुल उपभोग (Gross Consumption):कुनै देश वा समाजका नागरिक र सरकारले 1 वर्षको निश्चित अवधिमा खपत (उपभोग) गर्ने सबै अन्तिम वस्तु तथा सेवाको जम्मा परिमाण वा खर्चलाई कुल उपभोग भनिन्छ। यसमा सर्वसाधारणले खाना, लुगा, शिक्षा र स्वास्थ्यमा गर्ने खर्चका साथै सरकारले शान्तिसुरक्षा र शिक्षा-स्वास्थ्यमा गर्ने नियमित खर्चहरू समावेश हुन्छन्। तर, यसभित्र पुँजीगत वस्तुमा गरिने लगानी वा खर्च भने पर्दैन। यसले जनताको जीवनस्तरको अवस्था सङ्केत गर्छ।
(ग) कुल लगानी (Gross Investment):कुनै देशमा निश्चित समयभित्र कलकारखाना, मेसिन, भवन, बाटो, पुललगायतका सबै प्रकारका पुँजीगत र पूर्वाधारका वस्तुहरू निर्माण वा खरिद गर्न गरिएको जम्मा खर्चलाई कुल लगानी भनिन्छ। यसमा नयाँ मेसिन किन्नेदेखि पुरानालाई मर्मत गर्नेसम्मका खर्चहरू पर्छन्। देशमा कुल लगानी बढ्नु भनेको रोजगारी सिर्जना हुनु र समग्र उत्पादन क्षमतामा वृद्धि हुनु हो।
(घ) कुल बचत (Gross Saving):देशका नागरिक, व्यवसायी र सरकारको कुल वार्षिक आम्दानीबाट उपभोगमा गरिएको खर्च कटाएपछि बाँकी रहेको (नखर्चिएको) आयको जम्मा हिस्सालाई कुल बचत भनिन्छ। मानिसहरूले बैङ्क, वित्तीय संस्था वा सेयर बजारमा राख्ने रकम यसैअन्तर्गत पर्छ। कुल बचत धेरै हुनु भनेको देशमा उद्योग र विकासका लागि आवश्यक पर्ने ‘वित्तीय पुँजी’ धेरै उपलब्ध हुनु हो, जसले आर्थिक प्रगतिलाई तीव्रता दिन्छ।
(ङ) मूल्यस्तर (Price Level):मूल्यस्तर भनेको कुनै देशमा दैनिक जीवनमा प्रयोग हुने खाना, लत्ताकपडा, यातायात, शिक्षा र स्वास्थ्य जस्ता आधारभूत वस्तु तथा सेवाहरूको औसत मूल्य हो। यदि औसत मूल्यस्तर निरन्तर बढ्दै गयो भने त्यसलाई मुद्रास्फीति (Inflation / महङ्गी) भनिन्छ भने घट्दै गएमा मुद्रा सङ्कुचन (Deflation) भनिन्छ। मूल्यस्तर छिटो बढ्दा सर्वसाधारणलाई जीवनयापन गर्न गाह्रो हुन्छ भने धेरै घट्दा उत्पादकहरूलाई नोक्सानी भई उत्पादन घट्न सक्छ। त्यसैले सरकारले मूल्यस्तरलाई स्थिर राख्ने प्रयास गर्छ।
(च) व्यापार सन्तुलन (Balance of Trade):कुनै एक देशले निश्चित समयमा विश्वका अन्य देशहरूसँग गर्ने दृश्य वस्तुहरू (Visible Goods) को कुल आयात र निर्यातबिचको हिसाब वा फरकलाई व्यापार सन्तुलन भनिन्छ। यसमा भौतिक वस्तु मात्र पर्छन्, सेवा पर्दैन। यदि आयातभन्दा निर्यात बढी छ भने त्यसलाई ‘अनुकूल व्यापार सन्तुलन’ (Favourable) भनिन्छ, आयात धेरै छ भने ‘प्रतिकूल व्यापार सन्तुलन’ (Unfavourable) भनिन्छ, र दुवै बराबर भएमा ‘सन्तुलित’ भनिन्छ। देशको व्यापार प्रतिकूल हुँदा विदेशी मुद्राको सञ्चिति घट्न जान्छ।
(छ) भुक्तानी सन्तुलन (Balance of Payment):भुक्तानी सन्तुलनले निश्चित समयमा कुनै एक देशको बाँकी विश्वसँग हुने सबै प्रकारका आर्थिक कारोबारहरूको विस्तृत हिसाबलाई बुझाउँछ। यसमा दृश्य वस्तु, अदृश्य सेवा, विदेशी ऋण, लगानी र विप्रेषण (Remittance) समेतका सबै कारोबार समावेश हुन्छन्। देशभित्र आउने रकम (प्राप्ति) भन्दा बाहिर जाने रकम (भुक्तानी) बढी भएमा यसलाई ‘घाटा’ (Deficit) भनिन्छ र प्राप्ति बढी भएमा ‘बचत’ (Surplus) भनिन्छ। यसका मुख्य तीन खाता हुन्छन्: चालु खाता, पुँजीगत खाता र वित्तीय खाता।
(ज) विदेशी विनिमय दर (Foreign Exchange Rate):कुनै एक देशको मुद्रा अर्को देशको मुद्रासँग साटफेर हुने दरलाई नै विदेशी विनिमय दर भनिन्छ। उदाहरणका लागि, यदि 1 अमेरिकी डलर बराबर 145 नेपाली रुपियाँ हुन्छ भने, त्यो नै विनिमय दर हो। यसको अर्थ 1 रुपियाँ बराबर 0.0069 डलर हुन्छ। यो दर दुई प्रकारको हुन्छ: ‘स्थिर’ (केन्द्रीय बैङ्कले तोक्ने, जस्तै: नेपाल र भारतबिच) र ‘परिवर्तनशील’ (बजारको माग र आपूर्तिले तोक्ने)।
(झ) बेरोजगारी दर (Unemployment Rate):हाल रोजगारीमा नरहेका तर सक्रिय रूपमा कामको खोजीमा रहेका र कामको अवसर पाए तत्काल उपलब्ध हुन सक्ने काम गर्ने उमेर समूहका व्यक्तिहरूको प्रतिशतलाई बेरोजगारी दर भनिन्छ। नेपालमा 15 वर्ष वा सोभन्दा माथिका उमेर समूहलाई काम गर्ने उमेर समूह मानिन्छ। नेपाल श्रमशक्ति सर्वेक्षण अनुसार, नेपालको समग्र बेरोजगारी दर 11.4% र 15 देखि 24 वर्ष उमेर समूहको युवा बेरोजगारी दर 21.4% रहेको छ।
बेरोजगारी दर = (काम गर्ने उमेर समूहमध्ये बेरोजगार रहेका व्यक्तिहरू / श्रमशक्तिमा रहेका जम्मा जनसङ्ख्या) × 100
- उत्पादन क्षमतामा वृद्धि: लगानी बढ्नु भनेको देशमा नयाँ उद्योगधन्दा र भौतिक पूर्वाधारहरूको विकास हुनु हो, जसले समग्र अर्थतन्त्रको उत्पादन क्षमता बढाउँछ।
- रोजगारी सिर्जना: जब कलकारखाना र विकास निर्माणका कामहरू थपिन्छन्, तब देशका नागरिकले रोजगारीका नयाँ अवसरहरू प्राप्त गर्छन्।
- आयमा वृद्धि: रोजगारी बढेसँगै मानिसको क्रयशक्ति (आय) र जीवनस्तरमा सुधार आउँछ, जसले उत्पादनको खपत बढाउँछ र कुल गार्हस्थ उत्पादन (GDP) लाई सीधै वृद्धि गर्छ।
कुनै देशका नागरिक र सरकारले निश्चित समय अवधि (प्रायः 1 वर्ष) मा खपत गर्ने सबै अन्तिम वस्तु तथा सेवाको जम्मा मात्रा वा कुल खर्चलाई कुल उपभोग भनिन्छ। यसमा सर्वसाधारणले खाना, लुगा, मनोरञ्जन र यातायातलगायतमा गरिने व्यक्तिगत खर्च तथा सरकारले शान्तिसुरक्षा र शिक्षा-स्वास्थ्यमा गर्ने सार्वजनिक खर्च समावेश हुन्छ। यसले जनताको आम्दानी र जीवनस्तर कस्तो छ भन्ने सङ्केत गर्छ। (यसमा पुँजीगत खर्च वा लगानी पर्दैन।)
कुल बचत (Gross Saving):
देशका नागरिक, व्यवसायी र सरकारको वार्षिक कुल आम्दानीबाट कुल उपभोग खर्च घटाएर बाँकी रहेको (नखर्चिएको) आयको हिस्सालाई कुल बचत भनिन्छ। मानिसहरूले बैङ्क, सेयर वा वित्तीय संस्थामा जम्मा गर्ने रकम यसैअन्तर्गत पर्छ। कुल बचत धेरै हुनु भनेको देशमा नयाँ उद्योग, व्यापार र विकासका लागि आवश्यक पर्ने ‘वित्तीय पुँजी’ पर्याप्त मात्रामा उपलब्ध हुनु हो, जसले अर्थतन्त्रलाई बलियो बनाउँछ।
- विदेशी मुद्रा सञ्चितिको अवस्था देखाउन: यी दुवै सूचकले देशमा कति विदेशी मुद्रा भित्रियो (निर्यात वा प्राप्तिबाट) र कति मुद्रा बाहिरियो (आयात वा भुक्तानीबाट) भन्ने स्पष्ट हिसाब देखाउँछन्।
- व्यापारिक सबलताको मापन: व्यापार सन्तुलनले (दृश्य वस्तुको आयात-निर्यात) देशको आन्तरिक उत्पादन क्षमता र अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा प्रतिस्पर्धा गर्न सक्ने क्षमताको यथार्थ मापन गर्छ।
- समग्र आर्थिक स्वास्थ्यको सङ्केत: भुक्तानी सन्तुलनमा वस्तुका साथै सेवा, विप्रेषण (Remittance), वैदेशिक ऋण र लगानीलगायतका सम्पूर्ण कारोबार पर्ने हुँदा, यसले समग्र अर्थतन्त्र कत्तिको परनिर्भर छ वा आत्मनिर्भर छ भन्ने सङ्केत दिन्छ।
कुनै पनि देशको समग्र अर्थतन्त्रको स्वास्थ्य अवस्था, गति, र प्रवृत्ति (Trend) मापन गर्न प्रयोग गरिने मुख्य सूचकहरूलाई समष्टिगत आर्थिक चर (Macroeconomic Variables) भनिन्छ। यिनीहरूको अध्ययनबाट अर्थतन्त्रमा आर्थिक वृद्धि कस्तो छ, महङ्गी बढेको छ कि छैन, र रोजगारीको अवस्था कस्तो छ भन्ने कुरा सरकार र नीति निर्माताहरूले यकिन गरी उचित आर्थिक नीति तर्जुमा गर्दछन्।
प्रमुख समष्टिगत आर्थिक चरहरू र तिनका उदाहरण:
- कुल गार्हस्थ उत्पादन (GDP): 1 वर्षभित्र देशको भौगोलिक सीमाभित्र उत्पादन भएका सम्पूर्ण अन्तिम वस्तु तथा सेवाको कुल मौद्रिक मूल्य नै GDP हो।
उदाहरण: नेपालभित्र 1 वर्षमा उत्पादन भएका सम्पूर्ण कृषि उपज, औद्योगिक सामान र सेवा (पर्यटन, शिक्षा आदि) को जम्मा बजार मूल्य। - कुल उपभोग र कुल बचत: नागरिक र सरकारले दैनिक आवश्यकता (खाना, लुगा, शान्तिसुरक्षा) पूरा गर्न गर्ने खर्चको योगफल कुल उपभोग हो भने, आम्दानीबाट खर्च कटाएर बैङ्क वा पुँजी बजारमा जम्मा गरिने रकम कुल बचत हो।
उदाहरण: एक व्यक्तिको मासिक आय 50,000 रुपियाँ छ, जसमा उसले 40,000 रुपियाँ उपभोगमा खर्च गर्छ र 10,000 रुपियाँ बैङ्कमा बचत गर्छ। - कुल लगानी: देशमा कलकारखाना, भवन, पुल जस्ता पुँजीगत संरचना थप्न गरिएको सम्पूर्ण खर्चलाई कुल लगानी भनिन्छ।
उदाहरण: सरकारले जलविद्युत् आयोजना बनाउन वा कुनै उद्योगीले नयाँ सिमेन्ट कारखाना खोल्न गरेको खर्च। - मूल्यस्तर (मुद्रास्फीति): बजारमा दैनिक उपभोग्य वस्तु तथा सेवाको औसत मूल्यलाई मूल्यस्तर भनिन्छ। यो लगातार बढेमा मुद्रास्फीति (महङ्गी) हुन्छ।
उदाहरण: गत वर्ष प्रतिलिटर 100 रुपियाँ पर्ने खानेतेलको मूल्य यो वर्ष 120 रुपियाँ पुग्नु मुद्रास्फीतिको सङ्केत हो। - व्यापार सन्तुलन र भुक्तानी सन्तुलन: देशको दृश्य वस्तुहरूको आयात र निर्यातबिचको हिसाब व्यापार सन्तुलन हो। तर दृश्य वस्तु, अदृश्य सेवा, रेमिट्यान्स, र ऋणसमेत सबै प्रकारको अन्तर्राष्ट्रिय कारोबारको समग्र हिसाबचाहिँ भुक्तानी सन्तुलन हो।
उदाहरण: नेपालले भारतलाई बेच्ने अदुवा र किन्ने गाडी व्यापार सन्तुलनमा पर्छन् भने खाडीबाट आउने रेमिट्यान्स भुक्तानी सन्तुलनमा पर्छ। - विदेशी विनिमय दर र बेरोजगारी दर: एउटा देशको मुद्रा अर्को देशको मुद्रासँग साटिने दर विनिमय दर हो (जस्तै: 1 अमेरिकी डलर = 145 नेपाली रुपियाँ)। काम गर्न सक्ने र खोजिरहेका तर काम नपाएका जनसङ्ख्याको प्रतिशत बेरोजगारी दर हो।
English (अंग्रेजी)
Nepali (नेपाली)
Social Studies
C. Mathematics
Science (विज्ञान)
Computer
Account (लेखाशास्त्र)
Economics
Optional Math