पाठ ३: विप्रेषण र नेपाली अर्थतन्त्र
(Bipreshan ra Nepali Arthashastra)

१. नेपालको अर्थतन्त्रमा विप्रेषणको महत्त्वपूर्ण भूमिका रहेको छ। विप्रेषण रकम नभए नेपालको आर्थिक अवस्था कस्तो हुन्थ्यो होला, आफ्ना तर्कहरू दिनुहोस्।

उत्तर: विप्रेषण (Remittance) नेपालको अर्थतन्त्रको महत्त्वपूर्ण आधारको रूपमा रहेको छ। बाह्य क्षेत्र सन्तुलन कायम गर्नका लागि मात्र नभई, शिक्षा, स्वास्थ्य, गरिबी निवारण, वित्तीय साधन परिचालन र राष्ट्रिय पुँजी निर्माणमा समेत विप्रेषण आयले महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्‍याएको छ।

विप्रेषण रकम नभएमा नेपालको आर्थिक अवस्थामा निम्न असरहरू देखिन सक्थे:

• आर्थिक वृद्धिमा कमी: मुलुकको कुल ग्राहस्थ उत्पादन (GDP) को वृद्धिदर घट्ने र रोजगारी सिर्जनामा ठूलो समस्या देखिने थियो।
• विदेशी विनिमय सञ्चितिमा ह्रास: अर्थतन्त्रको बाह्य क्षेत्रको सन्तुलनमा समस्या आउनुका साथै विदेशी विनिमय सञ्चिति घट्दै जाने थियो, जसले आयातमा निर्भर अर्थतन्त्रलाई धराशायी बनाउन सक्थ्यो।
• बेरोजगारीमा वृद्धि: विदेशमा रोजगारी गुमाएका युवाहरू नेपाल फर्किएसँगै आन्तरिक श्रमबजारमा बेरोजगारीको चाप अत्यधिक बढ्न जाने थियो।
• गरिबीको दर बढ्ने: विप्रेषण आयले नै घरपरिवार चलाउने परिवारमा दैनिक गुजारा चलाउन समेत समस्या देखिने थियो, जसले गर्दा गरिबीको दर झनै बढ्ने थियो।
• मानव विकास सूचकांकमा गिरावट: आधारभूत आवश्यकताहरू जस्तै शिक्षा र स्वास्थ्यमा पहुँच कम हुँदा बालबालिकामा कुपोषण तथा अन्य रोगको जोखिम बढ्ने थियो।
• व्यापार घाटामा वृद्धि: विप्रेषण आप्रवाहमा कमी हुँदा बढ्दो अमेरिकी डलरको तुलनामा नेपाली मुद्रा कमजोर भई व्यापार घाटा (Trade Deficit) झनै बढेर जाने देखिन्छ।

अन्ततः विप्रेषण रकम नभएमा नेपालको आर्थिक अवस्थामा केही सकारात्मक असरहरू परे पनि अधिकांश नकारात्मक असरहरू नै पर्ने देखिन्छ। त्यसैले, हामीले विप्रेषण रकमलाई सन्तुलित रूपमा उत्पादनशील क्षेत्रमा प्रयोग गरेर नेपालको आर्थिक अवस्थालाई टेवा पुर्‍याउनुपर्दछ।

२. विप्रेषण रकम उत्पादनभन्दा उपभोगमा खर्च भएको अवस्थामा यसको सदुपयोग कसरी गर्न सकिन्छ, बुँदागत रूपमा सुझाव दिनुहोस्।

उत्तर: वैदेशिक रोजगारमा गएकाहरूले पठाएको विप्रेषण अर्थतन्त्रको मुख्य खम्बा भए पनि यसलाई स्थायी र भरपर्दो क्षेत्रमा लगानी गर्ने बानीको विकास भएको छैन। राज्यले पनि विप्रेषणलाई उत्पादनशील क्षेत्रमा लगानी गर्ने प्रभावकारी नीति ल्याउन सकेको छैन। फलस्वरुप, विदेशी भूमिमा कमाएको पैसा उत्पादनशील क्षेत्रमा लगाउनुभन्दा दैनिक उपभोग र विलासितामा खर्च हुने गरेको छ।

विप्रेषण रकमको सदुपयोग निम्न तरिकाले गर्न सकिन्छ:

• उत्पादनशील क्षेत्रमा लगानी: आधारभूत आवश्यकता परिपूर्ति गरी बाँकी रहेको रकमलाई कृषि, पर्यटन, र साना उद्योग जस्ता उत्पादनमूलक क्षेत्रमा लगानी गर्न प्रोत्साहन गर्ने।
• वित्तीय साक्षरता र लगानी: वैदेशिक रोजगार बचतपत्र, शेयर बजार, तथा विभिन्न ऋणपत्रमा लगानी गरी पुँजी परिचालन गर्न वित्तीय साक्षरता अभियान चलाउने।
• उद्यमशीलता प्रवर्द्धन: विदेशबाट सीप र प्रविधि सिकेर आएका युवाहरूलाई स्वदेशमै व्यवसाय सञ्चालन गर्न सहुलियतपूर्ण ऋण र अनुदानको व्यवस्था गर्ने।
• पर्यटन विकासमा योगदान: विश्वभरि छरिएका नेपालीहरूले आफ्नो क्षेत्रबाट नेपालको कला, संस्कृति, र पर्यटकीय स्थलहरूको प्रचारप्रसार गरी पर्यटन क्षेत्रको विकासमा जोड दिने।
• सामूहिक लगानीको अवधारणा: व्यक्तिगतरूपमा भन्दा पनि समूहमा लगानी गर्ने बानीको विकास गराउने। रेमिट हाइड्रो (Remit Hydro) जस्ता कार्यक्रमलाई प्रभावकारी बनाउने।
• आयात प्रतिस्थापन: स्वदेशमै व्यवसाय सञ्चालन गर्दा विदेशबाट आयात गर्नुपर्ने सामान यहीँ उत्पादन भई विदेशी मुद्रा बाहिरिनबाट रोक्न सकिन्छ, जसले रोजगारी पनि सिर्जना गर्छ।