PABSON (प्याब्सन) एसइई प्रि-बोर्ड परीक्षा-२०८२ | Nepali PABSON 2082

उत्तर:

उपसर्गयुक्त शब्दहरू:

1. निर्माण = निर् (उपसर्ग) + मान (मूल शब्द)
2. प्रदान = प्र (उपसर्ग) + दान (मूल शब्द)

प्रत्यययुक्त शब्दहरू:

1. वैज्ञानिक = विज्ञान (मूल शब्द) + इक (प्रत्यय)
2. दीक्षित = दीक्षा (मूल शब्द) + इत (प्रत्यय)

उत्तर:

1. हामी सबै मिलेर आफ्नो टोललाई सफा राखौँ ।
2. हरेक शनिबार सबैजना जम्मा भई नाला र सडक बढारौँ ।
3. फोहरलाई जथाभावी नफाली डस्टबिनमा मात्र फालौँ ।
4. हाम्रो टोललाई नमुना टोल बनाउन सकौँ ।

उत्तर (कथा):

घमन्डी मुखिया

एकान्तपुर गाउँमा वीरबहादुर नामका एक मुखिया बस्थे । उनी असाध्यै घमन्डी थिए । आफूलाई गाउँको हर्ताकर्ता ठान्ने वीरबहादुर गाउँलेहरूको सुखदुःखमा कहिल्यै सहभागी हुँदैनथे । उल्टै, आफ्नो पद र शक्तिको आडमा गाउँलेहरूलाई आफ्ना निजी काम गर्न लगाएर दुःख दिन्थे । “म नभए तिमीहरूको केही चल्दैन” भन्ने उनको भ्रम थियो ।

बिस्तारै गाउँलेहरूमा असन्तुष्टि बढ्दै गयो । मुखियाको अत्याचार सहन नसकेर एक दिन गाउँलेहरूले गोप्य भेला गरे । उनीहरूले अब उप्रान्त मुखियालाई कुनै पनि काममा सहयोग नगर्ने र उनलाई एक्ल्याउने कठोर निर्णय गरे ।

समय बित्दै गयो । एक रात अचानक मुखियाकी पत्नीलाई हनहन्ती ज्वरो आयो । उनी पीडाले छटपटाउन थालिन् । मुखिया आत्तिए । उनले छिमेकीहरूलाई गुहारे, तर कसैले ढोका खोलेनन् । उनले अस्पताल लैजान स्टेचर बोकिदिन अनुरोध गरे, तर कसैले सुनेनन् । गाउँलेको असहयोग देखेपछि मुखिया छाँगाबाट खसेझैँ भए । उनलाई आफ्नो विगतको घमण्ड र व्यवहारको पछुतो लाग्यो ।

केही उपाय नलागेपछि उनी रुँदै गाउँलेको शरणमा पुगे र हात जोडेर माफी मागे । “मबाट ठुलो गल्ती भयो, मेरी श्रीमतीलाई बचाइदिनुहोस्,” उनी बिलौना गर्न थाले । मुखियाको आँसु देखेपछि गाउँलेहरूको मन पग्लियो । उनीहरूले तत्कालै मिलेर मुखियाकी पत्नीलाई सहरको अस्पताल पुर्‍याए र उनको ज्यान बच्यो ।

त्यस दिनदेखि मुखिया वीरबहादुर परिवर्तन भए । उनले बुझे कि एउटा हातले मात्र ताली बज्दैन । समाजमा मिलेर बस्नु र एकअर्कालाई सहयोग गर्नु नै मानव धर्म हो ।

उत्तर:

प्रस्तुत कवितांश ‘नेपाली हाम्रो श्रम र सिप’ शीर्षकको कविताबाट उद्धृत गरिएको हो। यस कविताका रचनाकार राष्ट्रवादी कवि मुकुन्दशरण उपाध्याय हुन्। कविले यस कवितांशमार्फत नेपालको भौगोलिक विविधता—पहाड र तराई—लाई मानवीकरण गर्दै देशको माटोमा श्रम, पसिना र सिँचाइको महत्वलाई उजागर गरेका छन्। पहाडको कन्दरामा परिश्रम (पसिना) र तराईको उर्वर भूमिमा सिँचाइको उचित व्यवस्थापन हुन सके नेपाललाई समृद्ध र स्वर्ग जस्तै बनाउन सकिन्छ भन्ने भाव यहाँ व्यक्त भएको छ।

पहाडको आफ्नो छुट्टै सामर्थ्य छ; यदि त्यहाँका मानिसले अल्छी नगरी पसिना बगाउने हो भने पहाडी दुर्गमतालाई पनि स्वर्गको सुख र सुन्दरतामा बदल्न सकिन्छ। त्यसैगरी, अन्नको भण्डार मानिने तराईको फाँटमा आकाशे पानीको भर नपरी आधुनिक सिँचाइको सुविधा पुर्‍याउन सके त्यहाँ सुन जस्तै पहेँलपुर धान र अन्न झुलाउन सकिन्छ। यसको अर्थ देशसँग प्राकृतिक स्रोत र साधन पर्याप्त छ, तर त्यसलाई सार्थक बनाउन मानवीय श्रम र राज्यको पूर्वाधार (सिँचाइ) आवश्यक पर्छ।

निष्कर्षमा, कविले श्रम र स्रोतको उचित फ्युजन (मिश्रण) बाट मात्रै राष्ट्रिय आत्मनिर्भरता सम्भव छ भन्ने सन्देश दिएका छन्। प्राकृतिक सम्पन्नता मात्रै विकासको आधार होइन, त्यसमा पसिना र सिपको लगानी हुनुपर्छ। जब नेपालीले आफ्नै माटोमा पसिना बगाउँछन्, तब मात्र देश आर्थिक रूपमा सबल हुन्छ र नेपालीको अस्तित्व पनि उच्च रहन्छ भन्ने राष्ट्रवादी चेत यस अंशमा प्रस्ट रूपमा झल्किएको छ।

उत्तर:

गाउँमाथि एउटा कविता दिनेश अधिकारीले लेखेको गद्यात्मक कविता हो। यसमा गाउँको यथार्थ चित्रण गरिएको छ । गाउँलेहरू निरन्तर रूपमा आफ्नो दैनिकीमा लागिरहेका हुन्छन् । गाईवस्तुलाई घाँस हाल्ने, गोरु जोत्ने, घर छाउने, धामी बसाउने, यी र यस्तै काममा गाउँले जीवन वितिरहेको हुन्छन् । उनीहरूको थोरैमा रमाएका हुन्छन् । आपसी मेलमिलापमा जे छ त्यसैमा रमाई रहेका हुन्छन् ।

गाउँका सोझा मान्छेलाई देशमा आएको परिवर्तनले केही छुदैन । त्यसैले उनीहरूको जीवनचर्याको बारेमा लेखर जीवनस्तर उकास्न सहयोग पुग्ने खालका लेख लेख्न सम्पादकसँग आग्रह गरिएको छ । यसमा नेपालको ग्रामिण समाजको यथार्थता प्रस्तुत गर्न खोजिएको छ । गाउँका मानिस थोरैमा चित्त बुझाउन सक्छन् । उनीहरूको सोचाइ मरेर लानु केही छैन किन बढी लाभ गर्नु ? भन्ने रहेको हुन्छ । आफूलाई बाच्न पुग्ने वस्तु आफ्नै वरिपरि हुने भएको हुनाले धेरै भौंतारिनु पर्दैन भन्ने ग्रामिण समाजका वासिन्दाको बुझाइ रहेको पाइन्छ ।

यहाँका बासिन्दामा सहयोगको भावना छ । सबैको काम एक आपसमा मिलेर गर्छन् । यहाँका बासिन्दा थोरैमा रमाउँछन् । एउटा धाराको पानी गाउँभरिका मान्छेले खांदा पनि यिनीहरूमा पानीलाई लिएर झगडा हुँदैन । छिमेकी बिरामी भएको बेलामा थकाइलागेको छ भनेर बस्दैनन् । जुन कुरा हाम्रा सम्पादकहरू देख्दैनन् । उनीहरू वास्तविकतामा भन्दा काल्पनिकतामा समचार लेख्खमा रमाउँछन् । कवितामा ग्रामिण समाज पनि एक समाज हो। त्यहाँ पनि नेपाली जनता छन् । त्यहाँ पनि मेहनती हातहरू दिनरात खटिरहेका छन् भन्ने सन्देश नेपाली समाजमा प्रवाह गर्न खोजिएको छ ।

निबन्ध:

‘जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी’ अर्थात् आमा र जन्मभूमि स्वर्गभन्दा पनि प्याराय हुन्छन्। यो उक्तिले नै देशप्रतिको प्रेम र यसको महत्त्वलाई स्पष्ट पार्छ। विश्वको मानचित्रमा एसिया महादेशको मध्य भागमा अवस्थित, दुई विशाल छिमेकी राष्ट्रहरू चीन र भारतको बीचमा रहेको भूपरिवेष्ठित राष्ट्र नेपाल मेरो जन्मभूमि हो। आकारमा सानो भए तापनि प्राकृतिक सौन्दर्य, सांस्कृतिक विविधता र ऐतिहासिक गरिमाका हिसाबले मेरो देश विश्वमै उच्च र विशाल छ। मलाई नेपाली हुनुमा र यो पवित्र भूमिमा जन्म लिन पाएकोमा अत्यन्तै गौरव लाग्छ।

प्राकृतिक दृष्टिकोणले नेपाल विश्वकै अनुपम उपहार हो। विश्वको सर्वोच्च शिखर सगरमाथा (८८४८.८६ मिटर) ले मेरो देशको शिर उच्च राखेको छ, जसले गर्दा हामीलाई ‘सगरमाथाको देश’ भनेर चिनिन्छ। यहाँका हिउँले ढाकिएका चाँदीजस्ता हिमालहरू, हरियाली पहाडहरू र उब्जाउ तराईको समथर भूमिले भौगोलिक विविधताको उत्कृष्ट नमुना प्रस्तुत गर्छन्। कोसी, गण्डकी र कर्णालीजस्ता अविरल बग्ने नदीहरू, दुर्लभ वनस्पतिहरू र “हरियो वन नेपालको धन” भन्ने उखानलाई चरितार्थ गर्ने वनसम्पदाले देशलाई स्वर्गको टुक्रा जस्तै बनाएका छन्। यस्तो अलौकिक प्राकृतिक छटा भएको देशको नागरिक हुन पाउनु मेरो लागि ठूलो गौरवको विषय हो।

नेपाल प्राकृतिक रूपमा मात्र होइन, धार्मिक र सांस्कृतिक रूपमा पनि उत्तिकै समृद्ध छ। यो देश भगवान् गौतम बुद्धको जन्मस्थल लुम्बिनी र माता सीताको जन्मभूमि जनकपुरको पवित्र संगम हो। “शान्तिको देश” भनेर विश्वमा चिनिने मेरो देशले सधैँ विश्व-बन्धुत्व र अहिंसाको सन्देश फैलाएको छ। यहाँ बहुजाति, बहुभाषी, बहुधार्मिक र बहुसांस्कृतिक मानिसहरू एउटै बगैँचाका फूलहरू झैँ मिलेर बसेका छन्। पशुपतिनाथको मन्दिरदेखि स्वयम्भुनाथका स्तुपाहरूसम्म, इदको नमाजदेखि क्रिसमसको रमाइलोसम्म यहाँ पाइने धार्मिक सहिष्णुता विश्वका लागि उदाहरणीय छ। “अतिथि देवो भव:” को भावना बोकेका नेपालीहरूको आत्मीयता र इमानदारिता मेरो गौरवको अर्को आधार हो।

ऐतिहासिक रूपमा पनि नेपालको गौरवगाथा उच्च छ। हाम्रा वीर पुर्खाहरूको रगत र पसिनाले सिञ्चित यो देश कहिल्यै कसैको उपनिवेश भएन। भक्ति थापा, अमरसिंह थापा र बलभद्र कुँवरजस्ता वीर सपुतहरूले देखाएको बहादुरीले गर्दा आज हामी स्वाभिमानी नेपालीका रूपमा शिर ठाडो पारेर बाँच्न पाएका छौँ। चन्द्र र सूर्य अङ्कित त्रिकोण आकारको हाम्रो राष्ट्रिय झन्डाले हाम्रो निडरता, शान्ति र प्रगतिको गाथा गाइरहेको छ। विश्वका शक्तिशाली राष्ट्रहरूले पनि नतमस्तक भएर सम्मान गर्ने ‘वीर गोर्खाली’ को इतिहास मेरो देशको अमूल्य निधि हो।

निष्कर्षमा भन्नुपर्दा, मेरो देश नेपाल प्रकृति, संस्कृति र इतिहासको त्रिवेणी हो। यहाँको माटोमा वीरहरूको सुगन्ध छ, हावामा बुद्धको शान्ति छ र हिमालमा स्वाभिमानको उचाइ छ। देशको गौरव केवल विगतको इतिहासमा मात्र सीमित हुँदैन, यसलाई भविष्यसम्म जोगाइराख्नु हामी सबैको कर्तव्य हो। तसर्थ, म आफ्नो देशको सार्वभौमसत्ता, अखण्डता र गरिमाको रक्षा गर्दै यसलाई समृद्ध बनाउन सधैँ तत्पर रहनेछु। मेरो देश नै मेरो पहिचान हो र यही नै मेरो सबैभन्दा ठूलो गौरव हो।

निबन्ध:

शिक्षा मानव सभ्यताको मेरुदण्ड हो भने प्रविधि विकासको संवाहक हो। वर्तमान २१औँ शताब्दी सूचना र प्रविधिको युग हो। परम्परागत शिक्षण पद्धति (चक र डस्टर) बाट माथि उठ्दै आधुनिक सिकाइ प्रक्रियामा कम्प्युटर, इन्टरनेट, स्मार्टफोन र विभिन्न डिजिटल उपकरणहरूको प्रयोग बढ्दै गएको छ। सिकाइमा प्रविधिको उपयोग भन्नाले ज्ञान आर्जन गर्ने प्रक्रियालाई सरल, सहज र प्रभावकारी बनाउन आधुनिक विद्युतीय उपकरण तथा डिजिटल माध्यमहरूको प्रयोग गर्नु हो। आजको समयमा प्रविधि विलासिता नभई शिक्षाको अपरिहार्य आवश्यकता बनिसकेको छ।

सिकाइमा प्रविधिको प्रवेशले शिक्षाको दायरालाई फराकिलो बनाएको छ। यसले कक्षाकोठाको चार पर्खालभित्र सीमित ज्ञानलाई विश्वव्यापी पहुँचमा पुर्‍याएको छ। इन्टरनेटको माध्यमबाट विद्यार्थीहरूले क्षणभरमै विश्वका जुनसुकै कुनाको जानकारी प्राप्त गर्न सक्छन्। ‘ई-पुस्तकालय’ (E-library), श्रव्य-दृश्य सामग्री (Audio-Visual aids), र युट्युब वा विकिपिडिया जस्ता प्लेटफर्मले विद्यार्थीको स्वाध्ययन (Self-learning) बानीको विकास गराएको छ।

अझ विशेषगरी, कोभिड-१९ महामारीको समयमा प्रविधिको महत्त्व अझ प्रस्ट भयो। जुम (Zoom), गुगल मिट (Google Meet) जस्ता भर्चुअल माध्यमले विद्यालय बन्द हुँदा पनि पठनपाठन सुचारु राख्न मद्दत गरे। प्रविधिले जटिल र अमूर्त विषयवस्तुलाई चित्र, एनिमेसन र भिडियोमार्फत सरल ढंगले बुझाउन सघाउँछ। यसले रटेर पढ्ने बानीलाई निरुत्साहित गर्दै ‘गरेर सिक्ने’ (Learning by doing) र ‘देखेर सिक्ने’ वातावरण सिर्जना गर्छ। शिक्षकहरूका लागि पनि नयाँ शैक्षिक सामग्री तयार पार्न र विद्यार्थीको मूल्यांकन गर्न प्रविधि सहयोगी सिद्ध भएको छ।

यद्यपि, प्रविधिको प्रयोगमा केही चुनौतीहरू पनि छन्। सबै विद्यार्थीको पहुँचमा इन्टरनेट र उपकरण नहुँदा ‘डिजिटल डिभाइड’ (Digital Divide) को खाडल बढ्न सक्छ। साथै, प्रविधिको अत्यधिक र गलत प्रयोगले विद्यार्थीको सिर्जनशीलतामा ह्रास आउने र सामाजिकीकरणमा कमी आउने जोखिम पनि रहन्छ। तसर्थ, प्रविधिलाई साध्य नभई साधनको रूपमा मात्र प्रयोग गरिनुपर्छ।

निष्कर्ष समग्रमा भन्नुपर्दा, सिकाइमा प्रविधिको उपयोगले शिक्षालाई गुणस्तरीय, वैज्ञानिक र समयसापेक्ष बनाउँछ। यसले सिकाइ प्रक्रियालाई केवल पाठ्यपुस्तकमा सीमित नराखी अन्तरक्रियात्मक र रुचिपूर्ण बनाउँछ। अबको आवश्यकता भनेको प्रविधिको अन्धाधुन्ध प्रयोग नभई विवेकपूर्ण र सन्तुलित उपयोग हो। राज्यले सबै विद्यार्थीमा प्रविधिको समान पहुँच विस्तार गर्दै डिजिटल साक्षरतामा जोड दिन सकेमा मात्र नेपालको शैक्षिक भविष्य उज्ज्वल हुनेछ।