पाठ १: सहरीकरणको अवधारणा (Saharikaran ko Avadharana)

(क) सहरको परिभाषा दिनुहोस्।

उत्तर: सामान्यतया, सहर भनेको व्यापारिक तथा बजार केन्द्र हो जहाँ बसोबास गर्ने मानिसहरू मुख्य रूपमा गैर-कृषि कार्यमा संलग्न हुन्छन्। ‘सहर’ अङ्ग्रेजी शब्द ‘City’ को नेपाली रूपान्तरण हो, जुन ल्याटिन भाषाको ‘civitas’ शब्दबाट आएको हो। यसको शाब्दिक अर्थ ‘नागरिकहरूको समुदाय’ हुन्छ। सहर एक आर्थिक, प्रशासनिक, धार्मिक, सांस्कृतिक र सेवा क्षेत्रसँग सम्बन्धित गतिविधिको केन्द्र हो, जसले आफ्नो पृष्ठ प्रदेशका (hinterland) समुदायलाई आधारभूत सेवाहरू प्रदान गर्दछ।

(ख) सहरीकरणका विशेषताहरू उल्लेख गर्नुहोस्।

उत्तर: सहरीकरणका मुख्य विशेषताहरू निम्नानुसार छन्:

• उच्च जनसङ्ख्या र जनघनत्व: ग्रामीण क्षेत्रको तुलनामा सहरमा धेरै मानिसहरू थोरै ठाउँमा बसोबास गर्छन्।
• केन्द्रीय सेवा सुविधाको उपलब्धता: शिक्षा, स्वास्थ्य, यातायात, सञ्चार जस्ता सुविधाहरू केन्द्रित हुन्छन्।
• व्यावसायिक विविधता: कृषि बाहेक उद्योग, व्यापार, सेवा जस्ता विभिन्न पेशामा संलग्नता हुन्छ।
• बसाइँसराइको आकर्षणको केन्द्र: राम्रो अवसर र सुविधाको खोजीमा मानिसहरू गाउँबाट सहरमा बसाइँ सर्छन्।
• उद्योग कलकारखानाको उपलब्धता: उत्पादन र रोजगारीका लागि उद्योगहरू स्थापित हुन्छन्।
• गुणस्तरीय सेवा सुविधाको पर्याप्तता: उच्च स्तरका शैक्षिक संस्था, अस्पताल र मनोरञ्जनका साधनहरू हुन्छन्।
• उच्च आर्थिक क्रियाकलाप: आर्थिक गतिविधिहरू तीव्र र बृहत् हुन्छन्।

(ग) विश्वव्यापी सहरीकरणको प्रवृत्तिलाई व्याख्या गर्नुहोस्।

उत्तर: विश्वव्यापी सहरीकरणको प्रवृत्तिलाई विभिन्न चरणमा विभाजन गरेर व्याख्या गर्न सकिन्छ:

प्राचीन सहरहरू: मानव सभ्यताको विकाससँगै प्राचीन सहरहरूको पनि विकास भयो। टर्कीमा अवस्थित जेरिको (Jericho) र क्याटल हुक (Çatalhöyük) जस्ता प्रोटो-सहरहरू लगभग ६००० ई.पू. तिर देखा परेका थिए, जुन मेसोपोटामियाको सभ्यता (३००० ई.पू.) भन्दा पनि पुराना मानिन्छन्। मेसोपोटामिया, इजिप्ट, सिन्धु घाटी र चीनका प्राचीन सहरहरू जलीय कृषि अर्थव्यवस्थामा आधारित थिए र यी सहरहरू खाद्य उत्पादन, धार्मिक शक्ति र राज्यका केन्द्र थिए।

औद्योगिक क्रान्ति र आधुनिक सहर: अठारौँ शताब्दीको अन्त्यतिर युरोपमा भएको औद्योगिक क्रान्ति (Industrial Revolution) ले आधुनिक सहरको जग बसाल्यो। यसले उत्पादनमा विशिष्टता, श्रम विभाजन, बजारीकरण, र यातायातका साधनहरूको विकास जस्ता ठूला परिवर्तनहरू ल्यायो। सहरी जीवनले ग्रामीण क्षेत्रका मानिसहरूलाई आकर्षित गर्‍यो, जसले गर्दा आधुनिक सहरहरूको तीव्र विकास भयो।

समकालीन सहरीकरण: सन् १९८० पछि वैश्वीकरण (Globalization) र नव-उदारवाद (Neo-liberalism) ले पुँजीको एकत्रीकरण, बहुराष्ट्रिय कम्पनीहरूको लगानी, उत्पादन र बजारीकरणलाई विश्वव्यापी बनायो, जसले गर्दा नयाँ-नयाँ ठाउँहरूमा सहरीकरणको दरले तीव्रता पायो। आजका सहरहरूको सामाजिक-आर्थिक संरचनामा बसाइँसराइ, जातीय विविधता, र असमानता जस्ता तत्त्वहरूले परिवर्तन ल्याइरहेका छन्। सहरीकरणलाई व्यवस्थित बनाउने उद्देश्यले संयुक्त राष्ट्रसङ्घले हरेक वर्ष अक्टोबर ३१ लाई ‘विश्व सहरीकरण दिवस’ का रूपमा मनाउँदै आएको छ।