एकाइ ९: सहरीकरण र बसाइँसराइ (Saharikaran ra Basaisarai)
पाठ २: नेपालमा सहरीकरण (Nepal ma Saharikaran)
यस पाठमा हामी नेपालमा सहरीकरण (Nepal ma Saharikaran) को प्रवृत्ति, यसका मापदण्डहरू, र यातायात पूर्वाधारले सहरीकरणमा पारेको प्रभावबारे विस्तृत रूपमा अध्ययन गर्नेछौँ। नेपालको सामाजिक तथा आर्थिक रूपान्तरणमा सहरीकरणले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ।
अभ्यासका मुख्य विषयहरू
१. तलका प्रश्नका उत्तर दिनुहोस्:
(क) नेपालको सहरीकरणका मापदण्डको सूची बनाउनुहोस्।
उत्तर: स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐन, २०७४ ले संविधान बमोजिम स्थापना भएका नगरपालिका, उपमहानगरपालिका र महानगरपालिकालाई सहरी क्षेत्रको रूपमा परिभाषित गरेको छ। नगरपालिका घोषणाका लागि विभिन्न समयमा जारी भएका ऐन, नियमावली र कार्यविधिहरूले भौगोलिक अवस्थितिका आधारमा निम्न मुख्य मापदण्डहरू तोकेका छन्:
- जनसङ्ख्याको आकार: निश्चित न्यूनतम जनसङ्ख्या हुनुपर्ने।
- पूर्वाधार विकास: सडक, बिजुली, खानेपानी, सञ्चार जस्ता आधारभूत पूर्वाधारको उपलब्धता।
- वार्षिक आम्दानी: नगरपालिकाको निश्चित वार्षिक आय हुनुपर्ने।
- गैर-कृषि पेशा: अधिकांश जनसङ्ख्या गैर-कृषि कार्यमा संलग्न हुनुपर्ने।
(ख) नेपालमा सहरीकरण प्रवृत्तिको उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर: नेपालमा सहरीकरणको प्रवृत्ति अन्य देशको तुलनामा ढिलो सुरु भए तापनि हाल यो तीव्र गतिमा बढिरहेको छ। यसका मुख्य प्रवृत्तिहरूलाई निम्न चरणमा बुझ्न सकिन्छ:
- प्राचीनकाल: सहरीकरणको सुरुवात काठमाडौँ उपत्यकाबाट भएको मानिन्छ, जुन तिब्बतसँगको व्यापारिक मार्गमा अवस्थित थियो। उपत्यका बाहिरका गढ, किल्ला, र कोटहरू पछि व्यापारिक केन्द्रको रूपमा विकसित भए।
- मध्यकाल र एकीकरणपछि: नेपाल एकीकरणपछि गौँडा तथा खलङ्गाजस्ता प्रशासनिक केन्द्रहरू कालान्तरमा सहरमा परिणत भए। यी सहरहरू सुरक्षा र प्रशासनमा केन्द्रित थिए।
- राणाकाल: भारतीय रेलमार्ग नेपालको सिमानासम्म विस्तार भएपछि तराई क्षेत्रमा विराटनगर, वीरगन्ज, भैरहवा, नेपालगन्ज जस्ता व्यापारिक सहरहरूको विकास भयो।
- २००७ सालपछिको अवधि: सन् १९५०/६० को दशकमा औलो उन्मूलन भएपछि पहाडबाट तराईमा बसाइँसराइको क्रम तीव्र भयो, जसले तराईमा सहरीकरणलाई बढावा दियो।
- राजमार्गको प्रभाव: सन् १९७० को दशकमा पूर्व-पश्चिम राजमार्ग निर्माण भएपछि राजमार्गका छेउछाउ र सङ्गमस्थलहरूमा काँकडभिट्टा, इटहरी, बुटवल, कोहलपुर जस्ता नयाँ सहरहरू द्रुत गतिमा विकास भए।
- वर्तमान अवस्था: हाल सदरमुकाम, यातायात सञ्जाल, हवाई नाका, र आर्थिक अवसरहरूका कारण सहरीकरणको प्रवृत्ति देशव्यापी रूपमा बढ्दो क्रममा छ।
(ग) यातायातको पूर्वाधार विकासले सहरीकरणमा ल्याएको परिवर्तनको सङ्क्षिप्त टिप्पणी गर्नुहोस्।
उत्तर: यातायात पूर्वाधारको विकास सहरीकरण प्रक्रियाको एक प्रमुख catalyst हो। यसले सहरीकरणमा बहुआयामिक परिवर्तनहरू ल्याएको छ, जसलाई निम्नानुसार उल्लेख गर्न सकिन्छ:
- नयाँ सहरहरूको उदय: यातायातको पहुँचले नयाँ बस्ती र बजार केन्द्रहरूको विकासलाई प्रोत्साहन गर्छ। उदाहरणका लागि, पूर्व-पश्चिम राजमार्गको निर्माणले इटहरी, लहान, हेटौँडा, भरतपुर, बुटवल जस्ता अनेकौँ नयाँ सहरहरू जन्मायो।
- आर्थिक गतिविधिमा वृद्धि: सडक सञ्जालले वस्तु तथा सेवाको ओसारपसार सहज बनाउँछ, जसले गर्दा व्यापार, व्यवसाय, र उद्योग फस्टाउँछ। यसले रोजगारीका अवसरहरू सिर्जना गरी मानिसहरूलाई सहरतर्फ आकर्षित गर्छ।
- बस्तीको विस्तार: यातायातको सुविधाले मानिसहरूलाई सहरको केन्द्रबाट टाढासम्म बसोबास गर्न सम्भव बनाएको छ, जसले गर्दा सहरहरूको भौतिक आकार र क्षेत्रफलमा वृद्धि भएको छ।
- सामाजिक-आर्थिक अन्तरसम्बन्ध: यातायातले ग्रामीण र सहरी क्षेत्रबीचको सम्बन्धलाई बलियो बनाउँछ, जसले गर्दा विचार, प्रविधि, र सेवाहरूको आदान-प्रदान बढ्छ र समग्र विकास प्रक्रियालाई गति दिन्छ।
अर्को पाठ:
यो पनि पढ्नुहोस्
थप जानकारीका लागि
कुनै प्रश्न वा सुझाव छ भने, हामीलाई सम्पर्क गर्नुहोस्।
Contact Us