पाठ ३: जीवन दर्शन, सामाजिक मूल्य मान्यताहरू र सामाजिक व्यवहार (Jivan Darshan, Samajik Mulya Manyataharu ra Samajik Byabahar)

(क) दर्शन भन्नाले के बुझिन्छ?

उत्तर: दर्शन शब्द संस्कृत भाषाको ‘दृश्’ धातुमा ‘अन’ प्रत्यय लागेर बनेको हो, जसको शाब्दिक अर्थ ‘हेर्नु’ वा ‘देख्नु’ हो। तर, यसको विशेष अर्थ प्रकृति, ईश्वर, ज्ञान, विज्ञान, जीवन र चेतनाबारेको गहिरो विवेचना र विश्लेषण गर्ने शास्त्र हो। यसले कुनै पनि विषयको यथार्थ परिचय दिन्छ।

अङ्ग्रेजीमा यसलाई फिलोसफी (Philosophy) भनिन्छ, जुन ग्रिक शब्द ‘फिलोसफिया’ बाट आएको हो, जसको अर्थ ‘ज्ञानको प्रेम’ हुन्छ। आधुनिक दार्शनिकहरूले दर्शनलाई तत्वमीमांसा (Metaphysics), ज्ञानमीमांसा (Epistemology), तर्कशास्त्र (Logic), र नीतिशास्त्र (Ethics) जस्ता विभिन्न क्षेत्रमा विभाजन गरेका छन्। छोटकरीमा, दर्शन सत्यको खोजी गर्ने एक बौद्धिक अनुशासन हो।

(ख) विश्वदृष्टिकोण भन्नाले के बुझिन्छ?

उत्तर: विश्वदृष्टिकोण (Worldview) भन्नाले कुनै व्यक्तिले विश्व वा जगत्लाई हेर्ने, बुझ्ने र विश्लेषण गर्ने समग्र तरिका वा धारणालाई बुझाउँछ। यो आफू बाँचिरहेको संसारबारेको सोच, मान्यता, दृष्टिकोण र अपेक्षाको समष्टि हो।

विश्वदृष्टिकोणले मानिसको विचारधारा र दैनिक क्रियाकलापमा गहिरो प्रभाव पार्छ। उदाहरणका लागि, चेतनालाई प्रधान मान्ने (आध्यात्मिक), पदार्थलाई प्रधान मान्ने (भौतिकवादी), वा दुवैको सम्बन्धलाई स्वीकार्ने (द्वैतवादी) जस्ता फरक-फरक विश्वदृष्टिकोण हुन्छन्। यिनै दृष्टिकोणका आधारमा संसार सुखमय, पापमय वा द्वन्द्वात्मक छ भन्ने धारणाहरू बन्छन् र मानिसको व्यवहार निर्देशित हुन्छ।

(ग) द्विधा विभाजन दृष्टिकोण र समन्वयात्मक दृष्टिकोणको फरक उदाहरणसहित स्पष्ट पार्नुहोस्।

उत्तर: द्विधा विभाजन दृष्टिकोण र समन्वयात्मक दृष्टिकोण कुनै पनि विषयलाई हेर्ने दुई फरक तरिकाहरू हुन्। यिनीहरूबीचको फरकलाई निम्नानुसार स्पष्ट पार्न सकिन्छ:

• द्विधा विभाजन दृष्टिकोण (Divisive/Binary Perspective): यस दृष्टिकोणले संसारलाई दुई विपरीत र असम्बन्धित टुक्राहरूमा हेर्छ। यसले ‘कि यो, कि त्यो’ (either/or) को मान्यता राख्छ, जसले प्रायः द्वन्द्व सिर्जना गर्छ।
  उदाहरण: विकासका लागि वातावरण विनाश हुनैपर्छ भन्ने सोच। यहाँ, विकास र वातावरणलाई एकअर्काका शत्रु मानिएको छ। समाजमा ‘हामी’ र ‘उनीहरू’ भनेर विभाजन गर्नु पनि यही दृष्टिकोणको उपज हो।
• समन्वयात्मक दृष्टिकोण (Coordinative/Holistic Perspective): यस दृष्टिकोणले संसारका विविध पक्षहरूलाई एकअर्कासँग सम्बन्धित र अन्तरनिर्भर देख्छ। यसले विपरीत देखिने कुराहरूमा पनि एकता र सन्तुलन खोज्छ।
  उदाहरण: दिगो विकासको अवधारणा, जहाँ आर्थिक विकास र वातावरणीय संरक्षणलाई सँगसँगै लैजान सकिन्छ भन्ने मान्यता राखिन्छ (जस्तै: इको-टुरिजम)। पूर्वीय दर्शनमा रहेको ‘यिन र याङ’ को अवधारणा, जसले सकारात्मक र नकारात्मक शक्तिलाई एउटै समग्रताको हिस्सा मान्छ, यो दृष्टिकोणको उत्कृष्ट उदाहरण हो।