पाठ ३: जनसङ्ख्या र विकास
(Jansankhya ra Bikas)

१. जनसङ्ख्या भनेको के हो?

उत्तर: कुनै खास ठाउँमा कुनै निश्चित समयमा बसोबास गर्ने मानिसहरूको कुल सङ्ख्यालाई जनसङ्ख्या भनिन्छ। जनसङ्ख्या दुईवटा शब्दहरू ‘जन’ र ‘सङ्ख्या’ मिलेर बनेको शब्द हो। यसमा ‘जन’ को अर्थ मानिस र ‘सङ्ख्या’ को अर्थ गणना गर्दाको परिमाण भन्ने हुन्छ। यसका आधारमा जनसङ्ख्याको अर्थ गणना गर्दा आउने मानिसहरूको परिमाण भन्ने बुझिन्छ। जनसङ्ख्या स्थिर नभई समयसँगै परिवर्तनशील हुन्छ। त्यसैले मानिसहरूको गणना गर्दा कुनै एक निश्चित भूगोल र समयका आधारमा गरिन्छ। कुनै ठाउँको जनसङ्ख्या भन्नाले त्यस ठाउँमा कुनै निश्चित अवधिमा बसोबास गर्ने बालबालिका, युवायुवती, वयस्क, वृद्धवृद्धाहरूको कुल सङ्ख्यालाई जनाउँछ। यसका अलावा जातीय, भाषिक, क्षेत्रीय, लैङ्गिक, धार्मिक तथा पेसागत जनसङ्ख्या पनि हुने गर्छ।

२. जनसङ्ख्या र विकासबिचको सम्बन्ध उदाहरणसहित व्याख्या गर्नुहोस्।

उत्तर: कुनै निश्चित भूभागभित्र बसोबास गर्ने मानिसहरूको सङ्ख्यालाई जनसङ्ख्या भनिन्छ भने कुनै व्यक्ति, संस्था, समाज वा राष्ट्रको भौतिक, मानसिक, बौद्धिक उन्नति हुनुलाई विकास भनिन्छ। जनसङ्ख्या र विकासबिच घनिष्ठ सम्बन्ध रहेको हुन्छ। दक्ष र सन्तुलित जनसङ्ख्याले नै विकास गर्न सक्दछन्।

जनसङ्ख्या र विकास एकअर्काका पूरक हुन्। यिनीहरू दुवैबिच अन्योन्याश्रित सम्बन्ध रहेको छ। जनसङ्ख्या विकासको आधारभूत तत्त्व हो। जनसङ्ख्याले देशमा उपलब्ध स्रोतसाधनको परिचालन गरी विकासको गतिलाई अगाडि बढाउन मद्दत गर्छ। जनसङ्ख्याको वृद्धिसँगै मानिसले जीविकोपार्जनका सरलीकृत र वैकल्पिक उपायहरू खोज्ने क्रमसँगै विकासको प्रक्रियाले गति लिन्छ।

उदाहरणका लागि:

• विकास निर्माणका कार्यहरू (सडक, पुल) गर्न, उद्योगधन्दाहरू खोल्न र नयाँ प्रविधिको खोजी एवं प्रयोग गर्न सक्रिय जनशक्तिको महत्त्वपूर्ण भूमिका रहन्छ।
• सन् १९९४ मा इजिप्टको राजधानी कायरोमा भएको ‘जनसङ्ख्या र विकाससम्बन्धी अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलन’ले जनसङ्ख्या र विकासका क्षेत्रमा विभिन्न कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्ने निचोड निकालेको थियो, जसले यी दुईको सम्बन्धलाई विश्वव्यापी रूपमा स्थापित गर्‍यो।

अतः विकास जनसङ्ख्याको लागि नभई नहुने प्रक्रिया हो भने विकासका लागि जनसङ्ख्याको नै जरुरत पर्छ। त्यसैले जनसङ्ख्या सन्तुलित पारेर विकास गर्दा नै मानव समाजको भलो हुन्छ।

३. भौगोलिक क्षेत्रअनुसार जनसङ्ख्याको वितरण छोटकरीमा वर्णन गर्नुहोस्।

उत्तर: नेपाललाई हिमाल, पहाड र तराई गरी तीन भौगोलिक क्षेत्रमा विभाजन गरिएको छ। यी भौगोलिक क्षेत्रहरूमा धरातलीय स्वरूप, हावापानी, सामाजिक तथा आर्थिक पक्षमा भएको विविधताका कारण जनसङ्ख्याको वितरण समान छैन।

• हिमाली प्रदेश: विषम हावापानी, कठिन भौगोलिक अवस्था र पूर्वाधारको कमीका कारण जनसङ्ख्या पातलो छ। सुविधाको खोजीमा अन्यत्र बसाइँसराइ गर्नाले यहाँको जनसङ्ख्या घट्दो क्रममा छ, जसले गर्दा जनशक्तिको अभाव छ।
• पहाडी प्रदेश: कठिन भूबनावट, उत्पादकत्वमा कमी र जनशक्ति पलायनका कारण विकासले गति लिन सकेको छैन। बसाइँसराइ तीव्र रहेकाले खेतबारीहरू बाँझो हुन थालेका छन् र सक्रिय जनशक्तिको कमीले आश्रित जनसङ्ख्याको बाहुल्यता बढेको छ।
• तराई प्रदेश: हिमाली र पहाडी क्षेत्रबाट बसाइँसराइ गरी आउने दर तीव्र रहेकाले जनसङ्ख्या वृद्धि पनि तीव्र छ। यसले बस्ती व्यवस्थापन, पर्यावरण संरक्षण र रोजगारीमा चुनौतीहरू थपिएका छन्।

४. नेपालको बाग्मती प्रदेशमा सबैभन्दा बढी जनसङ्ख्या र कर्णाली प्रदेशमा सबैभन्दा कम जनसङ्ख्या हुनुको कारण पत्ता लगाउनुहोस्।

उत्तर: जन्म, मृत्यु, विवाह, सम्बन्धविच्छेद र बसाइँसराइ जनसङ्ख्याको आकार, बनावट र वितरणमा प्रभाव पार्ने मुख्य घटना हुन्। नेपालका प्रदेशहरूमा जनसङ्ख्याको असमान वितरण हुनुका मुख्य कारणहरूमा विकासका पूर्वाधारहरूको अवस्था, विकासमा असमानता, भौगोलिक विविधता र सामाजिक तथा आर्थिक अवस्थामा विविधता हुनु हो।

• बाग्मती प्रदेश: यहाँ सङ्घीय राजधानी अवस्थित हुनु, शिक्षा, स्वास्थ्यलगायतका सम्पूर्ण पूर्वाधार उपलब्ध हुनु, र रोजगारीका अवसरहरू प्रशस्त भएका कारण जनसङ्ख्याको चाप बढी देखिन्छ। देशका अन्य भागबाट मानिसहरू अवसरको खोजीमा यहाँ बसाइँ सर्ने क्रम तीव्र छ।
• कर्णाली प्रदेश: यहाँ पूर्वाधारको अभाव, विकट भौगोलिक अवस्था, सुविधाको कमी र रोजगारीका अवसरहरूको न्यूनताका कारण जनसङ्ख्या कम छ। यहाँबाट मानिसहरू सुविधा र अवसरको खोजीमा अन्य प्रदेशतर्फ बसाइँसराइ गर्ने हुँदा जनसङ्ख्या वृद्धिदर न्यून रहेको छ।